نەوەی نوێ داوایەکی لە دادگای فیدراڵیی عێراق تۆمار کردووە بە ژمارە (١٩٣/الاتحادیة/٢٠٢٦)، بۆ ئەوەی دادگا حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک حکومەتی کاربەڕێوەبەر (تصریف الأعمال) بناسێنێت، و هەموو ئەو بڕیار، فەرمان و ڕێنماییانەی کە لە دوای ١٠/٧/٢٠٢٣ دەرکراون، بە نایاسایی و پووچەڵ دابنێت، بەو پێیەی کە لەو بەروارەوە ماوەی یاسایی و دەستووریی کابینەی حکومەتی هەرێم تەواو بووە.

حکومەتی کاربەڕێوەبەری عێراق و دادگای فیدراڵی
بەهۆی ئەوەی ماددەی (٦٤)ی دەستووری هەمیشەییی عێراق باس لە حکومەتی کاربەڕێکەر (تصریف الأعمال) دەکات، دادگای فیدراڵ لە چەندین بڕیاردا سنوور و دەسەڵاتەکانی ئەم جۆرە حکومەتەی دیاری کردووە. دادگا جەختی لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە حکومەتی کاربەڕێوەبەر تەنها مافی بەڕێوەبردنی کاروباری ڕۆژانە و دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکانی هەیە، و نابێت بڕیار یان هەنگاوێک بنێت کە لە دەرەوەی ئەو سنوورە بێت. لە نێوان بڕیارە گرنگەکانی دادگای فیدراڵ لەم بوارەدا ئەمانە هەن:
بڕیاری ژمارە (٩٧/اتحادیة/٢٠٢٢)
بڕیاری ژمارە (٢٣٥/اتحادیة/٢٠٢٣)
بڕیاری ژمارە (١٣/اتحادیة/٢٠٢٤)
لەم بڕیارانەدا دادگا بە ڕوونی ڕاگەیاندووە کە هەر بڕیار، فەرمان یان ڕێنماییەکی حکومەتی عێراق کە لە دەرەوەی چوارچێوەی کاروباری ڕۆژانە و پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بێت، و بارگرانیی دارایی، ئیداری یان ستراتیژی لەسەر دەوڵەت دروست بکات، لە ڕووی دەستوورییەوە نایاساییە و بە پووچەڵ ئەژمار کراوە.

چارەنووسی حکومەتی کاربەڕێکەری هەرێم
گەر ئەم دۆخە چەقبەستووە بەردەوام بێت و حکومەت پێک نەیەت، و داواکەی بەردەم دادگای فیدراڵی بەردەوام بێت، و لێکۆڵینەوە و دادبینی تێدا بکرێت، پێشبینیی یەکێک لەم سێ سیناریۆیە دەکرێت:

سیناریۆی یەکەم: ڕەتکردنەوەی داواکە بەهۆی نەبوونی تایبەتمەندی و بنەمای دەستووری دادگای فیدراڵی دەکرێت بڕیار بدات بە ڕەتکردنەوەی داواکە، بەو هۆیەی کە هیچ دەقێکی دەستووری یان یاسایی نییە کە بڵێت حکومەتی هەرێم لە کۆتاییهاتنی ماوەی یاسایی، خۆبەخۆ دەبێتە حکومەتی کاربەڕێکەر (تصریف الأعمال). هەروەها، دادگا دەتوانێت ئاماژە بکات کە ماددەی (٦٤)ی دەستووری عێراق تەنها پەیوەندیی بە حکومەتی فیدراڵەوە هەیە و ناتوانرێت بە قیاس بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان جێبەجێ بکرێت. هەروەها، لەبەر ئەوەی لە ماوەکانی ڕابردوودا، لەگەڵ دەستبەکاربوونی ئەم سەرۆکە نوێیە، دادگای فیدراڵ لە زۆربەی دۆسیە پەیوەندیدارەکان بە هەرێم داواکانی بە هۆکاری نەبوونی تایبەتمەندی ڕەت کردووەتەوە، یاخود ڕەتکردنەوەکە بەهۆی ئەوە بێت کە دادگای فیدراڵی تایبەتمەند نییە بە بینینی نادەستووریبوونی ڕێنمایی، بڕیار و فەرمانەکانی حکومەتی هەرێم.

سیناریۆی دووەم: دانانی حکومەتی هەرێم وەک حکومەتی کاربەڕێکەر (تصریف الأعمال) دادگای فیدراڵی دەکرێت بڕیار بدات بە دانانی حکومەتی هەرێم وەک حکومەتی کاربەڕێوەبەر (تصریف الأعمال)، بەو پێیەی کە ماوەی یاسایی کابینە لە ١٠/٧/٢٠٢٣ تەواو بووە. لەم حاڵەتەدا، بڕیارەکە بڕیارێکی ئاشکراکەر (الأمر الكاشف) دەبێت، واتە دادگا دۆخێکی یاسایی کە پێشتر هەبووە ئاشکرا دەکات، نەک ئەوەی دۆخێکی نوێ دروست بکات.

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دادگا دەتوانێت بڕیار بدات کە ئەم بڕیارە کاریگەریی پاشگەزبوونەوەی (أثر رجعي) نەبێت، و بۆیە بۆ دوای ١٠/٧/٢٠٢٣ ناگەڕێتەوە تاکو هەموو بڕیار، فەرمان و هەنگاوەکانی حکومەت بە یەکجار پووچەڵ بکاتەوە. ئەم ئاراستەیە لەگەڵ بنەمای ئاسایشی یاسایی (الأمن القانوني) و بەردەوامیی مورفەقە گشتییەکان هاوتەریبە، چونکە پووچەڵکردنەوەی هەموو بڕیارەکانی ماوەی چەند ساڵێک ڕەنگە دۆخێکی نائاسایی لە کارگێڕی و مافە یاساییەکانی خەڵک دروست بکات.

بەپێی ئەم سیناریۆیە، لە ڕۆژی دەرچوونی بڕیارەوە، حکومەتی هەرێم پابەند دەبێت بە سنوور و دەسەڵاتەکانی حکومەتی کاربەڕێکەر، و ناتوانێت لە دەرەوەی چوارچێوەی کاروباری ڕۆژانە بڕیار بدات، بە تایبەتی لە بوارەکانی بارگرانیی دارایی، گرێبەستە درێژخایەنەکان، گۆڕینی هەیکەلی دامەزراوەکان و بڕیارە ستراتیژییەکان.

سیناریۆی سێیەم: دانانی حکومەتی هەرێم وەک حکومەتی کاربەڕێکەر لەگەڵ پووچەڵکردنەوەی بڕیارەکان بە کاریگەریی پاشگەزبوونەوە دادگای فیدراڵی دەکرێت بڕیار بدات بە دانانی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک حکومەتی کاربەڕێکەر (تصریف الأعمال)، بەو پێیەی کە ماوەی یاسایی کابینە لە ١٠/٧/٢٠٢٣ تەواو بووە. لەم حاڵەتەدا، دادگا سەرەتا ئەو دۆخە یاساییە دەچەسپێنێت، و پاشان لە ڕووی ناوەڕۆکەوە هەڵسەنگاندن بۆ هەموو بڕیار، فەرمان و ڕێنماییەکانی حکومەت دەکات کە لە دوای ئەو بەروارەوە دەرچوون.
ئەگەر دادگا بگاتە ئەو قەناعەتەی کە هەر بڕیارێک لە دەرەوەی چوارچێوەی کاروباری ڕۆژانە و دابینکردنی خزمەتگوزاریی گشتی دەرچووە، و بارگرانیی دارایی، ئیداری یان ستراتیژی لەسەر هەرێم دروست کردووە، ئەوا دەتوانێت بڕیار بدات بە پووچەڵکردنەوەی ئەو بڕیارانە بە کاریگەریی پاشگەزبوونەوە (الأثر الرجعي) لە ١٠/٧/٢٠٢٣ بە دواوە.

ئەم سیناریۆیە قورسترین و کاریگەرترین ئەگەرە، چونکە ئەگەر دادگا ئەم ئاراستەیە هەڵبژێرێت، ژمارەیەکی زۆر لە بڕیار، فەرمان، ڕێنمایی، گرێبەست و هەنگاوەکانی حکومەتی هەرێم کە لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا دەرچوون، دەکرێت بخرێنە ژێر هەڵسەنگاندنی دادگا، و ئەگەر لە دەرەوەی سنووری دەسەڵاتی حکومەتی کاربەڕێکەر بن، بە پووچەڵ دابنرێن. ئەوەش دەتوانێت کاریگەرییەکی یاسایی، دارایی و کارگێڕیی زۆر گەورە لەسەر دامەزراوەکانی هەرێم دروست بکات، بە تایبەتی لە بوارەکانی گرێبەستە گەورەکان، دامەزراندن و گۆڕینی پۆستە باڵاکان، بڕیارە داراییەکان و گۆڕانکارییە ئیدارییەکان. ئەم بڕیارە کاریگەریی خراپیشی دەبێت لەسەر پشکی کورد لە یاسای بودجە و ئەو ڕێککەوتنانەی کە لەگەڵ بەغدا ئەنجامی داون.

لۆمەی کێ بکەین؟
وەک چۆن لە ڕابردوودا، بە بڕیاری دادگای فیدراڵی، خولی پێنجەمی پەرلەمانی کوردستان هەڵوەشایەوە، لەو ساتەوە نەمانتوانیوە ببینەوە بە خاوەنی پەرلەمانێکی کارا. پارتی دیموکرات پێش هەمووان پابەندی بڕیارەکە بوو. ئێمە ئەگەر هەڵبژاردنمان لە کاتی خۆیدا کردبایە، دادگای فیدراڵ زات و ئازایەتیی یاسایی و دەستووریی نەدەبوو بۆ دەرکردنی بڕیارێکی لەو چەشنە. ئێستاش ئەم قسەیە بۆ ئەم حکومەتی کاربەڕێکەرەش زۆر ڕاستە. ئێمە خۆمان پاساو بە دەستەوە دەدەین. کێ دەستی گرتووین؟ سێ ساڵە حکومەت ماوەی یاسایی بەسەرچووە و هەڵبژاردن نزیکەی دوو ساڵە ئەنجامدراوە، بەڵام ناتوانین حکومەتی تازە پێک بهێنین، بۆیە لۆمە و گلەیی و ڕەخنەکە پێویستە لە خۆمان بێت، بەر لەوەی باسی بەغدا و عەرەب بکەین. هەرچەندە هەندێک هێز و کارەکتەری سیاسی، بە دڵی دوژمن، لە قەوارەی هەرێم و دامەزراوەکانی دەڕوانن، کە ئەمە خەمێکی زۆر گەورەیە. هەر ئەوانەش دەروازە دەکەنەوە بۆ زیادترکردنی مەترسییەکان.