ئازادی لەڕوانگەی هزری سیاسیەوە
سیروان حەمەڕەشید
ئازادی چەمێکی ئاڵۆز و فرە ڕهەندە و بەدرێژایی مێژووی  مرۆڤایەتی گەڵێك  بۆ ئازادی تێکوشاوە و بیرمەندانی سیاسی خەباتی فیکری و  مەعریفی بۆ کردوەوهەر لەو پێناوەشدا باجی قورس و گرانی بۆ داوە،  لەو سۆنگەیەشەوە  فەیلەسووف و بیرمەندانی سەدەكانی پێشوو و  فەلسەفە و بیری سیاسی ئەندێشە و توانای هزری خۆیان لە نووسین وبەرگری بۆ چەمکی  ئازادی سیاسی و مەدەنییەکان تەرخانكردبوو.
    هەڵبەتە فەیلەسوفانی  یۆنانی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست و نوێ و هاوچەرخ  لەسەر ئازادی  ڕووبەڕووی سزای مردن و زیندان و شاربەدەکردن بوونەتەوە، ئەم دۆخە تا ئەمڕۆی لەنێو جڤاتە جیاجیاکان بەردەوام هەیە ، ئەوەی  گرنگە لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسیەوە چەمک و چییەتی ئازادی سیاسی، دیدگای فەیلەسوفانی سەردەمی نوێی خۆرئاوا شرۆڤە بکەن.:
 یەکەم: باروخ سپینۆزا
سیینۆزا بەیەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین پێشەنگەکانی قوتابخانەی عەقڵانییەت و فەلسەفەی مۆدێرن دادەنرێت.  یەکێکە لەفەیلەسوفە  هەر ئازا و بوێرەکانی  سەدەی حەڤدەهەم  لەسەر پرەتسیپ وهەڵوێستەكانی و ڕووبەڕووی مەترسی گەورە و گران بوونەتەوە و توشی  زەحمەتی و كوێرەوەری بووە و  بەژیانی خۆی باجی داوە و لەهەرچی ئیمتیازاتی سیاسی و ئایینی و کۆمەڵایەتی تەنانەت سەرچاوەی بژێوی  هەیە لێ زەوتکراوە، بەڵام سپینۆزا بوێرانە پابەندبووە لەسەر بڕوا و پڕەنسیپە ئەخلاقی و مرۆییەکانی.
بەم جۆرە سپینۆزا دەگاتە ئەوەی بڵێت:«پێویستە لەسەر دەوڵەت ئاشتی و ئاسایش بەرقەرار بکات،  بەبێ ئەوەی مافی ئازادی لە مرۆڤەکان زەوت بکات، ئەو مافەی بنەمای هەموو سیستمێکی کۆمەڵایەتییە». بێگومان کاتێک سپینۆزا بانگەشەی بۆ ئازادیی تاکەکەسی و ئازادیی بیروڕا دەکرد و لایەنگری تۆلێرانسی ئایینی بوو، بە سەدەیەک پێش هاوسەردەمانی خۆی   پێشیانكەوت، بەمەش بووە بڵندگۆی لیبراڵیزم لە سەدەی حەڤدەیەمدا.
دووەم: جۆن لۆک 
جۆن لۆک  بناغەدانەری بیری لیبرالیزمی تەقلیدی و ئازادی دادەنرێت و تەواو توانا مەعریفی و فیکرییەکان . بۆ تیۆریزەکردنی  هزری لیبرالیزم و  ئازادییە سیاسی و مەدەنیی و کەسیەکان تەرخان کردوە، زیاد لە کتێبێک و تێزێک لەسەر فەلسەفەی سیاسی و ئازادی سیاسی نووسیووە. «ئێمە ئەوە دەزانین جۆن لۆک خاوەنی ئەو دەستەواژە بەناوبانگەیە کە دەڵێت: "مرۆڤ بە ئازادی لە دایک دەبێت"، بەڵام هەر خۆیشی بە وتەیەکی دیکەی شرۆڤەی ئەم دەستەواژەیە دەکات و دەڵێت: "مرۆڤ وەکو چۆن بە ئازادی لەدایک دەبێت، ئاوەهاش وەک بوونەوەرێکی ئاقڵ بەو ئەقڵەوە دێتە دنیا»  ئازادی لە ڕوانگەی جۆن لۆکدا، تەعبیرە لە دۆخێکی سرووشتی کە بوونی مرۆیی بەشێوەیەکی گشتی لە بوونەکانی دیكە جیادەکاتەوە.
چونکە لۆک پێوایە مرۆڤ لەدۆخی سرووشتیدا بەئارامی و گیانی هاوکاری و ئاسایش و دڵنیایدا دەژیت و هەر ئەو دۆخە بەسە بۆ ئەوەی مرۆڤ گوزارشت لەئازادییەکانی خۆی بکات..
سێیەم:  شارل دی مۆنتیسکیۆ
 یەکێک بوو لە گەورە فەیلەسوفە سیاسییەکانی سەردەمی ڕۆشنگەری فەڕەنسی، و بەھۆی تیۆری "جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان" (سەربەخۆیی دەسەڵاتی یاسادانان، جێبەجێکردن، و دادوەری) کە لە پەرتووکی "ڕۆحی یاساکان"دا باسی کردووە، کاریگەرییەکی بنەڕەتی لەسەر دەستووری دەوڵەتە مۆدێرنەکان بەجێھێشتووە.
مۆنتیسکیۆ لەژێر کاریگەری سیستمی سیاسی و شێوازی حوکمڕانێتی بریتانیادا بوو.  لەسەر ئازادی و حوکمڕانێتی ستەمکاردا پێوابوو بەجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی ئەنجومەنی نوێنەران و حکومەت و دادگا   لەیەکتر، دەتوانرێت یاسا زامنی پاراستنی ئازادییە سیاسیەکانی هاووڵاتییان بێت ، ئەو جەختی لەسەر سەربەخۆی دەسەڵاتی قەزائی دەکردوە،
بە پارێزەری ئازادییەکانی کۆمەڵگەی دەزانی، بۆیە زۆر پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت کە سەربەخۆی دەسەڵاتی قەزائی  پێ وابوو ئەو سەربەخۆییە تەنها زامنی پاراستنی ئازادییەکان نییە، بەڵکو وەک پێداویستێکی گرنگی پاراستنی مافی هاووڵاتی و ئاسایش و ئارامی و دڵنیایی  کۆمەڵگە دەزانێت، ئەم دیدگا تایبەتەی مۆنتسکیۆ بۆ ئازادی، لقێکی  زۆر گرنگتری لێ بۆتەوە ، ئەویش پرەنسیپی لێکجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانە و مۆنتسکیۆ بە باشترین ئامرازی دەزانی بۆ دەستەبەرکردنی یەکسانی و چاکترین ڕێگریش بێت     لە بەردەم هەموو کەسانی ستەمی ستەمکار و سیستمە دیکتاتۆرییەکاندا دایبنێن،  لێرەوەیە کە دەڵێت: «هەر کەسێک دەسەڵاتی هەبێت، ڕەنگە بە خراپی بەکاری بهێنێت و لەسەر ئەو ڕیتمەش دەڕوات، تا ڕێگری لێدەگرێت و کۆسپ دێتە بەردەمی.  هەر ئەمەش بوو کە مۆنتسکیۆ ئەو بڕوایە لا دروست ببێت و پێوابێت سەربەخۆی یاسا و دادگا بەگرێنتی پاراستنی ئازادییەکان دابنێت.
چوارەم: جان جاک ڕۆسۆ
  ئازادی سیاسی لای ڕۆسۆ  سەرچاوەکەی بریتییە لە یەکسانی و ئیرادەی گشتی ،کە لەسەر بنەمای  پێداویستی و ئازادی، ڕۆسۆ خاوەنی تێرمی بەناوبانگی گرێبەستی کۆمەڵایەتییە. کە تائەم سەردەمی ئێستا بەزیندووترین بەرهەمی مەعریفی فەلسەفەی سیاسی دەژمێریت، تەنانەت  بەئینجلی شۆڕشی مەزنی فەڕەنسی دادەنرێت،  ڕۆسۆ دووپاتی دەکاتەوە ئازادی ڕەگەزی سەرەکییە لە «پەیمانی کۆمەڵایەتی»دا، بۆیە دەڵێت: «مەحاڵە پاراستنی ئەم گرێبەستە ئەوە بێت کە مرۆڤەکان هەموویان دابەزنە ئاستی کۆیلە«دەستبەرداربوونی مرۆڤ لە ئازادییەکانی، واتە دەستبەرداربوونی لە بوونی خۆی». شایانی باسە ئازادی لای ڕۆسۆ هەم ئەرکە و هەم مافیشە، شتێکی بەزۆرسەپێنراو یاخود بارێکی قورس نییە بتوانین خۆمانی لێ قوتار بکەین، بەڵکو بەشێکی ئۆرگانی و سەرەکیی کەسایەتیمانە. بەواتایە ڕۆسۆ  زۆر پێداگیری لە سەر له ئازادی و یەکسانی دەکردوە،  کاریگەرترین فەیلەسووفی سیاسی بوو.

پێنجەم:جۆن ستوارت مێل
 مێل یەکێکە دیكەی لەبیرمەندە پێشەنگەکانی فەلسەفەی لیبرالیزم، تیۆری سودگەرایی  و داکۆکیکارێکی سەرسەختی ئازادیی تاک و مافەکانی ژنان بوو لە چەرخی ڤیکتۆریادا.
یەکێک لە کتێبە هەرە کاریگەر و باشەکانی  مێڵ کتێبی لە "بارەی ئازادی"یەوە کەدووسەدە لەمەوبەر نوسیووە، کاریگەرییەکەی بەچەشێکە  کە تائەم ساتەوەختە بەردەوامە.
 مێل لەسەر ئازادی جەخت لەسەر ئەوە دەکات کە ئەرکی هاووڵاتییانە  سنوور بۆ دەسەڵاتی کەسی فەرمانڕەوا دەبنین،  تامرۆڤەکان دوور بن لەدەسەڵاتی ستەمکاری  و یاری بە چارەنوس و ژیانیانەوە بکرێت، ئەوەی پێدەگوترێت ئازادی و مافی سیاسی پارێزراوبن،  مێڵ  ڕەتیدەکاتەوە لەژێر هەر بیانوێکدا دەسەڵات و گرووپەکان دەستوەردانە ژیانی خەڵک و تاکەوە ئازادیی کەسیان پێشل بکرێت، مێڵ جەخت لەسەر ئازادی  ڕەهای تاک دەکاتەوە تەنها مەرجیش کە ئەوە ئازادییە کارنەکاتە سەر  بەرژەوەندی گشتی و سنووری ئازادی کەسانی دیکە نەبەزێنت، لەوبارەییەوە دەڵێت:«ئەو کۆمەڵگەیەی تەواوی ئەو ئازادیانە بۆ ئەندامانی مسۆگەر نەکات، ناکرێت پێی بوترێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد، شێوازی حکومەتەکەی هەرچییەک بێت، تاكە ئازادی ئەوەیە بێت كەشایستە بەئازادیی بێت و بە خواست و ویستی خۆیان ڕەفتار بکەین، بە مەرجێک ئەوە نەبێتە مایەی زیانگەیاندن بە بەرژەوەندی گشتی، یاخود ڕێگر بێت لە بەردەم بەرژەوەندی و هەوڵ و ماندووبوونی کەسانی تردا» دواجار ئەوەی گرنگە بڵێین و پرسیار بکەین، ئایا  کۆمەڵگەی ئێمە چۆن دەتوانێت ئازاد بێت و هاووڵاتی خاوەن سەروەری خۆی بێت؟ بێگومان دەتوانرێت بەمەرجێک شێوازی حوکمڕانێتی  لەچوارچێوەی فۆڕمی عەلمانی و  دیموکراسیدا  بێت و  جیاوازی و فرەیی و لێبووردەیی سیاسی و ئاییندا پەسەندكردبێت، کەداخەوە لەعێراق و هەرێمی كوردستان و ناوچەكە هێشتا هیچ ئومێدێکمان نییە کەببێتە خاوەن سیستم و حوکمڕانێتی دروست و هاوچەرخ کەلەسەر بنەمای ئازادی و مافی هاووڵاتیبوون بێت، بەئەندازەیەك   ئەگەرێكی زۆر دوورە....


بۆ نوسینی ئەم وتارە سوودم لە
*پەرتوكی كێشەی ئازادی سیاسی – د. زەكریا ئیبراهیم. وەرگیرانی شوان ئەحمەد