کورد وەک تاکە نەتەوەی گەورەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست خاوەن مێژووی دێرین و ڕەگەز و پێکهێنەرەکانی نەتەوەیی خۆیەتی  سەدان ساڵە بۆ ڕزگاری و ئازادی و سەلماندنی بوونی خۆی خەبات دەکات  و لەو پێناوەشەدا فیداکاری و قوربانی زۆری داوە، کەچی سەرباری ئەوەش هێشتا نەبۆتە خاوەن دەوڵەت و کیانێکی دەستوری و ددانپێدانراوە،  بەجۆرێک  دەوڵەتانی عەرەب و تورک و فارس لەناوچەکەدا هیچ مافێکی سیاسی و ئابووری بۆ کورد بەڕەوا نابینن .


 هەڵبەتە  کورد  وەك نەتەوەیەكی ڕەسەن خاوەن شوناس و خاک و مێژووی دێرین  و زمان و فەرهەنگ و زیاد لەپەنجا ملیونە، كەچی هێشتا خاک و نیشتیمانەکەی بەسەر چوار چوار داگیرکراو و دابەشکراوە  و دەیان ساڵە سیاسەتی فاشیزمی و کوشت و بڕ و سوتماککردن خاک و توانەوەی بوونی  لەبۆتەی تەعریب و تۆرانیەت و تەفریس لە بەرامبەرییدا  پەیڕەو دەکرێت..

لەکاتێک دەبین خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکە بەگۆڕانکاری و پێشهاتی گەورە و چارەنوسازدا گوزردەکات، کوردیش کەوتۆتە نێو چەقی ڕووداو و گۆڕانکارییەکانەوە بەتایبەت ڕۆژهەڵاتی کوردستان .


دیاره هەرلەسۆنگەیەوە، گەر کورد ژیرانە و سیاسیانە مامەڵە لەگەڵ گۆڕانکارییانەدا بكات ئەوا  دەتوانێت دەستكەوتی نەتەوەیی هەبێت،  بێگومان  ئەمەش بە قۆستنەوەی  ئەم دەرفەتە زێڕین و  مێژوویی لە ئێستای ناوچەکەدا لەئارادیە بەجۆرێك دەتوانێت نەخشە و پلانێکی تاکتیکی و ستراتیژی نەتەوەیی ئامادە بكات، كەهەڵگری گوتار و پەیامی  ئامانجی سەربەخۆیی و کیان و دەوڵەتی نەتەوەیی هەبێت .
 چونکە  ئەزمونی باشووری کوردستان دەریخست کە فیدڕاڵی شکست هێناوە و نەیتوانی کێشەی کورد لەعێراقدا چارەسەر بکات، دەبینین هێشتا کێشەگەلێکی قۆڵی لەنێوان ناوەند و هەرێمدا چارەسەر نەکراون و بەهەڵواسراوەی ماونەتەوە،  وەک کێشەی خاك و ئابووری و دارایییەکانی ، بەواتایەکی دیكە دەتوانین بڵێین تەنها چارەسەری دۆزی کورد خۆی لە ڕاگەیاندنی دەوڵەت و سەربەخۆیی دەبینێتەوە، کە بێشک  تاکە زامنی دابینکردنی دڵنیابوونی  مانەوەی کورد و بەرقەرارکردنی ئاشتی و ئاسایشە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ناوچەکەدا.
  لەو گۆشەنگایەوە   شڕۆڤە و  پێناسە و چەمکی  دەوڵەت دەكەین و دواتر ڕەهەندەکانی بایەخی دەوڵەت نەتەوە شەن و کەو دەکەین..

چەمکی دەوڵەت
 لە زانستە سیاسییەکاندا، دەوڵەت چەمکێکی بنەڕەتییە و چەندین پێناسەی جیاوازی بۆ کراوە بەپێی قوتابخانە جیاوازەکانی بیرکردنەوەیە بە گشتی،  دەوڵەت وەک دامەزراوەیەکی سیاسی باڵا سەیر دەکرێت کە خاوەنی سەروەرییە.


یەکەم-  "ماکس ڤێبەر" یەکێکە لە باوترین پێناسەکانی دەوڵەتی   کە جەخت لەسەر هێز و شەرعیەت دەکاتەوە:  "دەوڵەت کۆمەڵگەیەکی مرۆییە کە (بە سەرکەوتوویی) بانگەشەی مافی بەکارهێنانی مافی شەرعی دەکات لە سنوورێکی جوگرافی دیاریکراودا."

دووەم- ئەرستۆ
"ئەرستۆ" لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییەوە سەیری دەوڵەت دەکات "دەوڵەت بریتییە لە کۆبوونەوەی چەندین گوند و خێزان لەپێناو گەیشتن بە ژیانێکی تەواو و بەختەوەر"

سێیەم-  تۆماس هۆبز
"هۆبز" دەوڵەت وەک "لیڤسان" (Leviathan) یان دێوەزمەیەک دەبینێت کە بۆ پاراستنی مرۆڤەکان لە یەکتری دروست بووە "دەوڵەت یەک کەسایەتیی مەزنە کە هەموو تاکەکان لە ڕێگەی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتییەوە دەسەڵاتی خۆیان پێ بەخشیوە بۆ ئەوەی ئاشتی و هێزی بەرگریكردنیان بۆ دابین بکات."

چوارەم: مارکسیزم
"کارڵ مارکس" و "فریدریش ئەنگڵس" دەوڵەت وەک ئامرازێکی دەستەبژێر دەبینن  دەوڵەت تەنها ئامرازێکە لە دەستی چینێکی باڵادەست بۆ چەوساندنەوە و کۆنتڕۆڵکردنی چینەکانی دیکە.

پێنجەم - ئێرنست گێڵنەر
"گێڵنەر" کە یەکێکە لە بیرمەندە گەورەکانی بواری نەتەوەیی، پێی وایە دەوڵەت-نەتەوە بەرهەمی مۆدێرنێتەیە و ڕەگەزە سەرەکییەکانی دەوڵەت بریتین:

بەپێی یاسای نێودەوڵەتی (پەیماننامەی مۆنتیڤیدیۆ)، هەر قەوارەیەک بۆ ئەوەی بە دەوڵەت هەژمار بکرێت دەبێت ئەم چوار مەرجەی تێدابێت:
 ١-دانیشتووان : کۆمەڵە مرۆڤێک کە پێکەوە دەژین.
 ٢- خاک: سنوورێکی جوگرافی دیاریکراو.
 ٣-حکومەت : دەسەڵاتێکی سیاسی کە کاروبارەکان بەڕێوە دەبات.
 ٤-سەروەری: توانای بڕیاردانی سەربەخۆ و دانپێدانانی نێودەوڵەتی.
 دەوڵەت نەتەوە
بێگومان چەمکی دەوڵەت-نەتەوە یەکێکە لە باوترین شێوازەکانی ڕێکخستنی سیاسی لە جیهانی هاوچەرخدا.
ئەم چەمکە تێکەڵەیەکە لە دوو ڕەهەندی جیاواز:   
یەكەم: نەتەوە چەمکێکی کولتووری و مرۆییە.  
دووەم: دەوڵەت کە قەوارەیەکی سیاسی و یاساییە
دەكریت بڵێین لە ڕوانگەی "هاوگونجاندنی سیاسی و نەتەوەیی"دەوڵەت-نەتەوە بریتییە لە قەوارەیەکی سیاسی کە تێیدا سنوورە جوگرافییەکانی دەوڵەت لەگەڵ سنوورە نەتەوەیی و کولتوورییەکانی یەک دەگرنەوە، بە شێوەیەک کە نەتەوەکە دەبێتە سەرچاوەی شەرعیەتی دەسەڵاتی سیاسی، دەوڵەت-نەتەوە ئەو دۆخەیە کە تێیدا یەکەی سیاسی (حکومەت) و یەکەی نەتەوەیی (گەل)
  دیدی بێنیدکت ئەندەرسن لەسەر دەوڵەت
ئەندەرسن نەتەوە وەک کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکرد" دەبینێت و دەوڵەت نەتەوە بەمجۆرە دەوڵەت نەتەوە چوارچێوەیەکی سیاسییە کە تێیدا تاکی نەتەوەکە هەست بە پەیوەندییەکی قووڵ دەکەن لەگەڵ یەکتری و لەگەڵ خاکەکەیاندا، سەرەڕای ئەوەی ڕەنگە زۆربەیان هەرگیز یەکتری نەبینن، بەڵام هەست دەکەن یەک چارەنووسی هاوبەشیان هەیە لەژێر سێبەری یەک ئاڵا و یەک حکومەتدا "
 بۆ باشتر تێگەیشتنی ستراكتۆری دەوڵەت، دەتوانین ئەم جیاکارییە بکەین:
 یەكەم: نەتەوە: گرووپێکی مرۆییە کە خاوەنی زمان، مێژوو، کولتوور و ناسنامەیەکی هاوبەشن.
 دووەم: دەوڵەت: دامەزراوەیەکی سیاسییە کە خاوەنی خاک، سنوور، حکومەت و سەروەرییە.
سێیەم: دەوڵەت نەتەوە کاتێکە کە ئەو گرووپە مرۆییە  نەتەوە دەگاتە قۆناغی دروستکردنی قەوارەیەکی سەربەخۆ دەوڵەت


تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی دەوڵەت-نەتەوە:
 ١- یەکڕیزیی کولتووری: هەوڵدان بۆ چەسپاندنی یەک زمان و یەک مێژووی فەرمی.
 ٢-سەروەریی خەڵک: دەسەڵات بە ناوی نەتەوەوە پراکتیزە دەکرێت.
 ٣- هاوڵاتیبوون: ماف و ئەرکەکان لەسەر بنەمای نەتەوەیی و یاسایی دیاری دەکرێن.
 بوونی دەوڵەت بۆ هەر نەتەوەیەک تەنها پرسێکی سیاسی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە مانەوە، گەشەکردن و پاراستنی شوناسی ئەو نەتەوەیەوە هەیە.
ڕەهەندی مێژوویی دەوڵەت نەتەوە:
٢. پەیماننامەی وێستفالیا ١٦٤٨
ئەم پەیماننامەیە کە کۆتایی بە جەنگە ئایینییەکانی ئەوروپا هێنا، بە "دایک"ی دەوڵەتی مۆدێرن دادەنرێت، بۆیەکەمجار چەمکی "سەروەریی دەوڵەت چەسپێنرا، واتە هەموو دەوڵەتێک لە ناو سنوورەکانی خۆیدا ئازادە و دەوڵەتانی دیکە بۆیان نییە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیدا بکەن.

شۆڕشی فەڕەنسی
 شۆڕشی فەرەنسا (١٧٨٩) و لەدایکبوونی "نەتەوە"
شۆڕشی فەرەنسا گەورەترین وەرچەرخان بوو. لێرەدا دەسەڵات لە "پاشا"وە گوازرایەوە بۆ "گەل". هاووڵاتیان ئیتر تەنها "ڕەعیەت" نەبوون، بەڵکو بوون بە بەشێک لە "نەتەوەی فەرەنسی". دروشمەکانی یەکسانی و نیشتمانپەروەری وایکرد کە خەڵک هەست بکەن خاوەنی خاک و دەوڵەتەکەیانن. ناپۆلیۆن پۆناپارت ئەم بیرۆکەیەی  ناسیۆنالیزمی لە ڕێگەی جەنگەکانەوە بە هەموو ئەوروپادا بڵاوکردەوە.
كورد و پرسی دەوڵەتبوون
 هیچ نەتەوەیەک نەبووەتە خاوەن دەوڵەت کاتێک دامەزراوەکانی (سەربازی، ئابووری، و سیاسی) لە ناوەوە دابەشبووبن. دەوڵەت پێویستی بە "ناوەندێتیی بڕیار" هەیە.
١-دامەزراوەیی کردن: گۆڕینی هێزە حیزبییەکان بۆ سوپایەکی نیشتمانیی یەکگرتوو.
٢- سەقامگیریی یاسایی: هەبوونی دەستوور و سیستەمێکی دادوەری کە متمانە لای هاوڵاتی و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دروست بکات.
٣- بەدەستهێنانی شەرعیەتی نێودەوڵەتی: لە جیهانی ئەمڕۆدا، دەوڵەت تەنها بە ڕاگەیاندن دروست نابێت، بەڵکو بە "دداننان"  دروست دەبێت.
٤- بەرژەوەندیی هاوبەش: کورد دەبێت خۆی وەک ئەکتەرێکی کاریگەر نیشان بدات کە نابێتە مەترسی لەسەر تێکدانی ئاسایشی نێودوڵەتی و هەرێمایەتی و لەگەڵ ئەوەشدا دەتوانێت پارێزگاری لە ئاسایشی دەوڵەت و نەتەوەکانی دیکە  بکات
٥- لۆبی سیاسی كوردی: یەكێك لەئامرازەكانی خەباتی نەتەوەیی بریتییە لە دروستكردنی لۆبی پرسی كورد لەهەموو ئاستەكاندا و کارکردن لەسەر گۆڕینی وێنای کورد لە "نەتەوەیەکی ستەملێکراو"ەوە بۆ "نەتەوەیەک کە پڕۆژەی پێکەوەژیان و ڕێزگرتن لەسەروەری دەوڵەتان و بونیادنانی حوکمڕانێتێ مۆدێرن و دیموکراسی ..
 دواجار ئەوەی گرنگە بۆ کورد بەیەك ویەك ئیرادەی سەرتاسەری لەهەر چوار پارچەكەی كوردستان و لەم هەڵومەرج و گۆڕانکاری و پێشهاتە چارەنوس و خێرایانەی ئێستای ناوچەکە و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تێدایە، پرۆژەی دەوڵەتی كوردی بكاتە فاكت، بۆ ئەوەش گرنگە ئەرك و كاری لەپێشنە وئەجندای نەتەوەی سەرەكی بوونی پڕۆژی سەربەخوی و دروستبوون و دانانی نەخشەیەكی هەمەلایەنی نەتەوەی هەنگاوەكانی دەوڵەتیکوردستانی  گەورە  ....