بۆچی قەیرانی دامەزراوەیی هەرێم بەبێ پێداچوونەوە بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراقدا چارەسەر ناکرێت؟

پێشەکی: قەیرانێک لە سەرووی حیزبە سیاسییەکانەوە

قەیرانی سیاسیی هەرێمی کوردستانی عێراق، تا دێت زیاتر وەک ململانێیەک لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی) وێنا دەکرێت. هەریەک لەم دوو حیزبە، ئەوی دیکە تۆمەتبار دەکات بە پەکخستنی پڕۆسەی سیاسی، لاوازکردنی ڕێکارە دیموکراسییەکان، یان هەڕەشەکردن لە سەقامگیریی هەرێم.

بەڵام لە ناوەڕۆکی ئەم ململانێیەدا، پرسیارێکی زۆر بنەڕەتیتر گرنگیی پێویستی پێنەدراوە: بۆچی هەرێمێک کە خاوەنی دەیان ساڵ لە خۆبەڕێوەبەری و ئۆتۆنۆمیی دانپێدانراوی دەستوورییە، نەیتوانیوە دامەزراوەی سیاسیی وا دابمەزرێنێت کە سەربەخۆ بن لە حیزبە باڵادەستەکانی؟

ئەم جیاکارییە زۆر گرنگە. ناکۆکیی سیاسی لە سیستەمە دیموکراسییەکاندا شتێکی ئاساییە؛ حیزبەکان کێبڕکێ لەسەر دەسەڵات دەکەن، لەسەر سیاسەتەکان ناکۆک دەبن و دانوستان لەسەر پێکهێنانی حکومەت دەکەن. کێشەکە کاتێک دەبێتە قەیرانێکی دامەزراوەیی کە ناکۆکیی نێوان حیزبەکان ڕێگری لە دەستە هەڵبژێردراوەکان بکات لە جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتییە دەستوورییەکانیان، یان کاتێک دەسەڵاتی دامەزراوە گشتییەکان بەند بێت بە ڕێککەوتنی نێوان ڕێکخراوە سیاسییەکانەوە نەک بە ڕێکارە یاساییە جێگیرەکان.
بۆیە پێویستە قەیرانی ئێستای کوردستان تەنها وەک ناکۆکییەک لەسەر پێکهێنانی حکومەت نەبینرێت، بەڵکو وەک تاقیکردنەوەیەک بۆ گەشەسەندنی دامەزراوەیی هەرێم لێی بڕوانرێت. پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا پارتی یان یەکێتی سەردەکەوێت، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا هەرێمی کوردستان دەتوانێت سیستمێکی سیاسیی وا دابمەزرێنێت کە هیچ حیزبێک دەسەڵاتی ئەوەی نەبێت دامەزراوە دەستوورییەکان پەکبخات، قۆرخیان بکات، یان خۆی بخاتە جێگەیان.

١. قەیرانە سیاسییە هەنووکەییەکە
هەڵبژاردنی پەرلەمانی ڕۆژی ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤، زۆرینەی ڕەهای بۆ هیچ حیزبێک لێنەکەوتەوە. پارتی ٣٩ کورسی لە کۆی ١٠٠ کورسییەکە بەدەستهێنا، لە کاتێکدا یەکێتی ٢٣ کورسی بەدەستهێنا. جووڵانەوەی نەوەی نوێ ١٥ کورسی بردەوە و کورسییەکانی دیکەش بەسەر حیزبەکانی دیکە و نوێنەرانی پێکهاتەکاندا دابەش بوون (کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان ٢٠٢٤؛ ڕووداو ٢٠٢٤). ئەم ئەنجامانە پێویستیان بە دانوستانی سیاسی هەبوو، بەڵام شکستهێنان لە پێکهێنانی حکومەتێکی نوێ، دۆخی ناڕوونیی دامەزراوەیی درێژکردەوە.

لە ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦، ٥٢ ئەندامی پەرلەمانی کوردستان بەشدارییان لە دانیشتنێکی جێی ناکۆکیدا کرد و دەستەی سەرۆکایەتیی پەرلەمانیان بە سەرۆکایەتیی ڤاڵا فەرید لە پارتی هەڵبژارد (شەفەق نیوز ٢٠٢٦). پارتی بەرگریی لە دانیشتنەکە کرد وەک هەنگاوێکی یاسایی بەرەو کاراکردنەوەی پەرلەمان. لە بەرامبەردا یەکێتی، کە داوای بایکۆتکردنی کردبوو، تانەی لە شەرعییەتی دانیشتنەکە دا و ڕایگەیاند کە ئەم هەنگاوە بنەمای هاوبەشیی سیاسی تێکدەدات (ئەسۆشییەیتد پرێس ٢٠٢٦).¹
جیاکردنەوەی نێوان ڕەوایی یاسایی و شەرعییەتی سیاسی لێرەدا خاڵی جەوهەرییە. بوونی ڕێژەی یاسایی (نیساب) ڕەنگە مەرجێکی گرنگی ڕێکاری جێبەجێ بکات، بەڵام ناکۆکییەکان لەسەر دەسەڵاتی بانگهێشتکردنی دانیشتن، شێوازی بەڕێوەچوونی کارەکان و مافی ئەندامانی هەڵبژێردراو، پێویستیان بە وردبینییە بەپێی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان. لە هەمان کاتدا، نەبوونی ڕێککەوتن لە نێوان حیزبە سەرەکییەکاندا ناتوانێت ببێتە پاساوێکی خۆکارانە بۆ پەکخستنی پەرلەمان بۆ ماوەیەکی نادیار.
قەیرانەکە کاتێک قووڵتر بووەوە کە یەکێتی کشانەوەی خۆی لە حکومەتی هەرێم ڕاگەیاند و سەرکردایەتییەکەی ئەگەری دروستکردنی ڕێکاری کارگێڕیی هاوتەریبی خستەڕوو (ئەسۆشییەیتد پرێس ٢٠٢٦؛ ڕووداو ٢٠٢٦). ئەم پێشهاتانە لاوازییەکی پێکهاتەیی دەردەخەن: بەردەوامیی پشتبەستنی دامەزراوەکانی هەرێم بە ڕێککەوتنی نێوان دوو ڕێکخراوی سیاسی کە هەژموونیان لە نوێنەرایەتیی پەرلەمانی تێدەپەڕێت. سیستمێکی دەستووریی کارا دەبێت جێگەی ناکۆکییەکانی تێدا ببێتەوە بەبێ ئەوەی ڕێگە بدات جومگەکانی حکومەت ببنە بارمتەی ئەو ناکۆکییانە.

٢. کێشە مێژووییەکە: دەسەڵاتی سیاسی وپەرتەوازەیی دامەزراوەیی
دامەزراوە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان لە بارودۆخێکی مێژوویی نائاساییدا سەریان هەڵدا. دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین، کشانەوەی ئیدارەی دەوڵەتی ناوەندی، حیزبە سیاسییە کوردییەکانی ناچار کرد بەرپرسیارێتییە کارگێڕی، ئەمنی و داراییەکان بگرنە ئەستۆ (ستانسفیڵد ٢٠٠٣، ٩٥–٩٨).

دابەشبوونە سیاسییەکان و شەڕی ناوخۆی ناوەڕاستی نەوەدەکان بوونە هۆی دەرکەوتنی دوو ناوەندی جیاوازی دەسەڵات کە پەیوەست بوون بە پارتی و یەکێتییەوە—«ناوچەی زەرد» لەژێر ئیدارەی پارتی بە ناوەندێتیی هەولێر و «ناوچەی سەوز» لەژێر ئیدارەی یەکێتی بە ناوەندێتیی سلێمانی (لیزنبێرگ ٢٠٠٥، ٦٣١–٦٣٣؛ وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا ٢٠٢٦، ١٢–١٥). هەوڵەکانی دواتر بۆ یەکخستنەوەی ئیدارە، لەوانەش ڕێککەوتننامەی فەرمیی یەکگرتنەوەی ساڵی ٢٠٠٦، نەیانتوانی بە تەواوی پێکهاتە سیاسی و ئەمنییە جیاوازەکانی سەر بەم دوو حیزبە هەڵبوەشێننەوە.²

ئەم پاشخانە مێژووییە یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە بۆچی ناکۆکیی ئێستا لە دابەشکردنی پۆستە وەزارییەکان گەورەترە. کێبڕکێی سیاسی تێکەڵ بووە بە کۆنترۆڵکردنی دەزگا ئەمنییەکان، دامەزراندنە کارگێڕییەکان، سامانی گشتی و ناوچەکانی هەژموونی جوگرافی.

بەڵام گرنگە ڕوونکردنەوەی مێژوویی تێکەڵ بە پاساوهێنانەوە نەکرێت. ڕەنگە بارودۆخی نەوەدەکان هۆکاری سەرهەڵدانی پێکهاتە هاوتەریبەکان ڕوون بکاتەوە، بەڵام ناتوانێت ببێتە پاساوێکی دەستووریی هەمیشەیی بۆ بەردەوامبوونیان. هەروەها نابێت یەکگرتنەوەی دامەزراوەیی وەک گواستنەوەی هەموو دەسەڵاتەکان لە حیزبێکەوە بۆ حیزبێکی دیکە لێکبدرێتەوە. ئیدارەیەکی یەکگرتوو کە لەلایەن یەک ڕێکخراوی سیاسییەوە قۆرخ کرابێت، بە مەرج نییە نوێنەرایەتیی گواستنەوە بکات بەرەو حکومەتێکی بێلایەن. پێوەری ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئایا دامەزراوە گشتییەکان بەپێی یاسا، بە بەرپرسیارێتیی شەفاف، کارگێڕیی پیشەیی و لێپرسینەوەی کاریگەرەوە کار دەکەن، بەبێ گوێدانە ئەوەی کام حیزب هەڵبژاردن دەباتەوە.

٣. پێگەی دەستووریی کوردستان لە ناو عێراقدا
ناتوانرێت داهاتووی هەرێمی کوردستان بە جیا لە چوارچێوەی دەستووریی عێراق بخوێنرێتەوە. ماددەی ١١٧ی دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، کوردستان وەک هەرێمێکی فیدراڵی دەناسێنێت (کۆماری عێراق ٢٠٠٥). ماددەی ١٢١ دەسەڵاتەکانی یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەری دەداتە دەسەڵاتە هەرێمییەکان، بە مەرجێک پابەند بن بە دەستوور و دەسەڵاتە تایبەتەکانی حکومەتی فیدراڵییەوە (کۆماری عێراق ٢٠٠٥؛ ناتالی ٢٠١٠، ١١٤–١١٨).
ئەم بڕگانە بنەمایەکی سەرەکی دەچەسپێنن: ئۆتۆنۆمیی کوردستان بەشێکە لە سیستەمی دەستووریی عێراق، نەک بەخششێکی ئارەزوومەندانە لە لایەن بەغداوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئۆتۆنۆمیی دەستووری ئەرکی دامەزراندنی دامەزراوەی بەرپرسیار لە ناوخۆی هەرێمدا لەسەر شان لانابات. خۆبەڕێوەبەریی هەرێمی و دیموکراسیی ناوخۆیی دوو بابەتی جیاوازن. دەکرێت هەرێمێک دەسەڵاتێکی بەرفراوانی هەبێت بەرامبەر بە حکومەتی فیدراڵی، بەڵام لە ناوخۆدا ئەو دەسەڵاتانە لە ناو پێکهاتەیەکی سیاسیی تەسکدا کۆبکاتەوە.

ئەمەش دوو پرسیاری دەستووریی جیاواز دێنێتە ئاراوە:
١. پەیوەندییە دەرەکییەکان: دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان بەغدا و هەولێر سەبارەت بە دەسەڵاتە فیدراڵییەکان، دەسەڵاتە هەرێمییەکان، داهاتە گشتییەکان، بەرپرسیارێتییە ئەمنییەکان و میکانیزمەکانی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان (وۆڵف ٢٠١٠، ٢٨–٣١).

٢. حوکمڕانیی ناوخۆیی: دابەشکردن و پیادەکردنی دەسەڵات لە ناوخۆی کوردستاندا سەبارەت بە پەیوەندیی نێوان پەرلەمان و حکومەت، سەربەخۆیی دادوەری، بێلایەنیی کارگێڕی، خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی (پارێزگاکان) و چاودێریی مەدەنی بەسەر دەزگا ئەمنییەکاندا.
پێویستە هەردوو پرسیارەکە وەڵام بدرێنەوە. دەستوەردانی زیاتری فیدراڵی، بە مەرج نییە لاوازییە دامەزراوەییەکانی ناوخۆ چارەسەر بکات. بە هەمان شێوە، بەرگریکردن لە ئۆتۆنۆمیی هەرێم ناتوانێت ببێتە پاساو بۆ نەبوونی چاودێریی کاریگەری پەرلەمانی یان بەردەوامیی دابەشبوونی سیاسیی دامەزراوە گشتییەکان. پێویستە کوردستانێکی دیموکرات و عێراقێکی فیدراڵیی کارا وەک دوو ئامانجی دەستووریی تەواوکەری یەکتر ببینرێن، نەک وەک دوو بەدیلی دژ بە یەک.

٤. کێشە گشتگیرەکەی عێراق

ئاستەنگە دامەزراوەییەکانی کوردستان بە تەواوی تایبەت نین بەم هەرێمە. لە سەرتاسەری عێراقدا، حیزبە سیاسییەکان و گرووپە چەکدارەکان لە ڕێگەی سازان و ڕێککەوتنەوە هەژموونیان سەپاندووە کە هەمیشە لەگەڵ دابەشکردنی فەرمی و دەستووریی دەسەڵاتەکاندا یەکناگرنەوە (دۆج ٢٠١٢، ١٤٢–١٤٦). پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی سیاسی، دەزگا ئەمنییەکان، دامەزراندن لە کەرتی گشتی و دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوەکانی دەوڵەت، وەک ئاستەنگێکی سەرەکی لە بەردەم حوکمڕانیدا ماوەتەوە.
ئەم چوارچێوە فراوانترە لەبەر دوو هۆکار گرنگە:

• یەکەم: ڕێگری دەکات لە بەراوردکردنێکی نادروست لە نێوان کوردستانێکی دابەشبوو لە ڕووی سیاسییەوە و دەوڵەتێکی فیدراڵیی گوایە بە تەواوی جێگیر.
• دووەم: ئەوە دەسەلمێنێت کە چارەسەرەکە ناتوانێت تەنها بریتی بێت لە گواستنەوەی دەسەڵات لە ڕێکخراوە سیاسییە هەرێمییەکانەوە بۆ ڕێکخراوە سیاسییە فیدراڵییەکان. ئامانجەکە دەبێت بریتی بێت لە پەرەپێدانی دامەزراوەی وا کە بتوانن سەربەخۆ لە کۆنترۆڵی حیزبی لە هەردوو ئاستەکەدا کار بکەن.

لەم ڕووەوە، ئەو چاکسازییانەی کە ئامانجیان بەهێزکردنی دەسەڵاتی حکومەتی فیدراڵییە، پێویستیان بە هەمان وردبینیی چاکسازییەکانی ناوخۆی کوردستان هەیە. بەهێزکردنی توانای حکومەت بۆ سەپاندنی یاسا، هاوتا نییە لەگەڵ چەسپاندنی لێپرسینەوەی دەستووری. دەبێت دەسەڵاتی کاریگەری دەوڵەت شانبەشانی سەربەخۆیی دادوەری، چاودێریی پەرلەمانی، سنوورە یاساییەکان و پاراستنی هاووڵاتییان لە ڕەفتاری سەرەڕۆیانە بوونی هەبێت؛ ئەگەرنا، یەکخستنەوەی دامەزراوەیی مەترسیی ئەوەی لێدەکرێت ببێتە قۆرخکارییەکی نوێی دەسەڵات.

٥. لە ڕێککەوتنی سیاسییەوە بەرەو حکومەتی دەستووری

ئەولەوییەتی هەنووکەیی بریتییە لە گەڕاندنەوەی کاری ئاسایی دامەزراوە هەڵبژێردراوەکانی کوردستان لە ڕێگەی ڕێکاری یاسایی و شەفافەوە. ئەمەش پێویستی بە جیاکردنەوەیەکی ڕوون هەیە لە نێوان بەرژەوەندییە ڕەواکانی حیزبە سیاسییەکان و بەرپرسیارێتیی دامەزراوە گشتییەکان. حیزبەکان مافی خۆیانە دانوستان لەسەر پێکهێنانی هاوپەیمانی بکەن، ڕەخنە لە سیاسەتەکانی حکومەت بگرن و بەرنامەی هەڵبژاردنیان جێبەجێ بکەن، بەڵام نابێت مافی ڤیتۆی هەمیشەییان بەسەر چالاکییەکانی پەرلەماندا هەبێت یان دەسەڵاتی حکومی لە دەرەوەی چوارچێوەی دەستووری پیادە بکەن.

چارەسەرێکی دامەزراوەیی بەردەوام، پێویستی بە چەند چاکسازییەکی پێکەوەبەستراو هەیە:

• لێپرسینەوەی پەرلەمانی: پێویستە پەرلەمانی کوردستان بتوانێت کۆببێتەوە، یاسا دەربکات، وردبینی لە خەرجییەکاندا بکات و لێپرسینەوە لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن بکات، بەبێ ئەوەی پشت بە ڕێککەوتنی بەردەوامی نێوان حیزبە سەرەکییەکان ببەستێت.
• سەربەخۆیی دادوەری: ناکۆکییەکان لەسەر دەسەڵاتە دەستوورییەکان، ڕێکارەکانی پەرلەمان و دەسەڵاتی حکومەت، پێویستیان بە دادوەرییەکی یاسایی باوەڕپێکراو هەیە لە ڕێگەی ئەنجومەنێکی دادوەریی سەربەخۆی هەرێمەوە، نەک چارەسەرکردنیان تەنها لە ڕێگەی سەودا و مامەڵەی سیاسییەوە.
• کارگێڕیی گشتیی پیشەیی: دامەزراندن، پلەبەرزکردنەوە و تەرخانکردنی سەرچاوە گشتییەکان دەبێت بەپێی پێوەری شەفاف بەڕێوەبچن و لەژێر چاودێریی لیژنەی سەربەخۆی لێهاتوویی (مێریتۆکراسی)دا بن.
• کۆنترۆڵی مەدەنی بەسەر دەزگا ئەمنییەکاندا: پێویستە دەزگا ئەمنییەکان (بە یەکەکانی ٧٠ و ٨٠شەوە) لە چوارچێوەی زنجیرەیەکی یاسایی ڕوونی فەرماندەییدا کار بکەن کە بەرپرسیار بن بەرامبەر وەزارەتی کاروباری پێشمەرگە و دەسەڵاتە مەدەنییەکان، نەک بەرامبەر سەرکردایەتیی حیزبە ڕکابەرەکان (وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا ٢٠٢٦، ١٨).
• خۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی کاریگەر: پێویستە ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکانی پارێزگاکان دەسەڵاتی پێویست و سەرچاوەی دارایی جێگیریان هەبێت بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگەکانیان بەبێ پشتبەستنی ناپێویست بە ئیدارەی ناوەندیی حیزبی.

هەموو ئەم چاکسازییانە ناتوانرێت دەستبەجێ جێبەجێ بکرێن؛ ڕەنگە هەندێکیان پێویستیان بە یاسادانان، دووبارە داڕشتنەوەی پێکهاتەی دامەزراوەکان یان ڕێککەوتن لەگەڵ دەسەڵاتە فیدراڵییەکان هەبێت، و دەبێت بنەمای یاسایی و توانای جێبەجێکردنیان بە جیا هەڵبسەنگێندرێت. بەڵام ئامانجە بنەڕەتییەکەیان یەک شتە: گواستنەوە لە دامەزراوەیەکەوە کە پشت بە ڕێککەوتنی سیاسی دەبەستێت، بەرەو کێبڕکێیەکی سیاسی کە لە ناو دامەزراوە کاراکاندا بەڕێوەدەچێت.

٦. هاووڵاتی وەک چەقی چاکسازیی دەستووری

چاکسازیی دامەزراوەیی بە ناتەواوی دەمێنێتەوە ئەگەر سوودەکانی تەنها لە چوارچێوەی پۆستە سیاسییەکان و ڕێکارە دەستوورییەکاندا ببینرێن. بۆ هاووڵاتییانی ئاسایی، حکومەت لە ڕێگەی خزمەتگوزارییە گشتییەکانەوە هەستی پێدەکرێت. ئیدارەیەکی کارا دەبێت ببێتە هۆی دابینکردنی مووچەی جێگیر، تەندروستیی بەردەست، قوتابخانەی کاریگەر، ڕێگاوبانی سەلامەت، سیستەمی بانکیی جێی متمانە، دەرفەتی کار و پاراستن لە مامەڵەی سەرەڕۆیانە. ئەمانە بابەتی لاوەکی نین، بەڵکو لە سەرەکیترین ئەو پێوەرانەن کە هاووڵاتییان پێیان هەڵدەسەنگێنن ئایا دەسەڵاتی گشتی خزمەت بە بەرژەوەندییەکانیان دەکات یان نا.
کوردستان خاوەنی سەرچاوەی مرۆیی، جوگرافی و ئابووریی بەرچاوە، بەڵام کوالێتی و بەردەستبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان هێشتا پرسیاری گرنگن بۆ هەڵسەنگاندنی ئەدای کابینە یەک لە دوای یەکەکان. بۆیە پێویستە بەرنامەیەکی جددیی چاکسازی، لێپرسینەوەی دامەزراوەیی ببەستێتەوە بە باشترکردنی بەرچاوی خزمەتگوزارییە گشتییەکانەوە:

١. شەفافییەتی دارایی: دارایی گشتیی شەفاف ڕێگە بە هاووڵاتییان و پەرلەمانتاران دەدات وردبینی بکەن لە چۆنیەتی تەرخانکردنی داهاتە نەوتی و نانەوتییەکان.
٢. بێلایەنیی کارگێڕی: کارگێڕیی پیشەیی پشتبەستن بە تۆڕەکانی خزمخزمێنەی حیزبی (پاترۆنێج) کەم دەکاتەوە لە کاتی دەستڕاگەیشتن بە کار یان خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت.
٣. چاودێریی سەربەخۆ: چاودێریی ڕێکخراوەیی متمانەی گشتی بەهێز دەکات بەو بڕیارانەی پەیوەستن بە ژێرخان، تەندروستی و پەروەردەوە.

مەبەستەکە ئەوە نییە کە باشترکردنی خزمەتگوزارییەکان بە شێوەیەکی خۆکارانە دیموکراسی بەرهەم دەهێنێت؛ ڕێکخراوە سیاسییەکان دەتوانن کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر دامەزراوەکاندا بهێڵنەوە تەنانەت لە کاتی فراوانکردنی خزمەتگوزارییەکانیشدا. بەڵکو پێویستە خزمەتگوزارییە گشتییەکان و چاکسازیی دامەزراوەیی پشتگیریی یەکتر بکەن؛ هاووڵاتییان پێویستیان بە هەردوو حکومەتێکی کارا و مافی یاسایی جێبەجێکراو هەیە بەرامبەر بە حکومەت.

٧. بنیاتنانەوەی پەیوەندییەکان لە سەرتاسەری عێراقدا
ناتوانرێت پەیوەندیی کوردستان لەگەڵ عێراق تەنها لە بڕگە دەستوورییەکان و دانوستانەکانی تایبەت بە دابەشکردنی داهاتدا کورت بکرێتەوە. دابڕانی مێژوویی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کورد لە بەغدا لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ و ٢٠٠٣، پەیوەندییە سیاسی و دامەزراوەییە گرنگەکانی پچڕاند، و ڕێکخستنە دەستوورییەکانی دواتریش بە شێوەیەکی خۆکارانە ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییانەیان بنیات نەنایەوە کە بەهۆی ململانێ و دابڕانەوە لاواز ببوون.
ئەمەش ڕەهەندێکی دیکەی چاکسازیی فیدراڵی دەخاتە ڕوو: دروستکردنی دەرفەت بۆ هاووڵاتییان تا ئەزموونی وڵاتە فراوانترەکە بکەن بەبێ سازشکردن لەسەر ناسنامە جیاوازەکانیان:

• ژێرخانی گواستنەوە: تۆڕێکی یەکگرتووی نیشتمانیی گواستنەوە و هێڵی ئاسنین کە شارە گەورەکانی عێراق —لەوانەش هەولێر و سلێمانی— پێکەوە ببەستێتەوە، دەتوانێت کارئاسانی بۆ کار، خوێندن، بازرگانی و سەردانی خێزانی بکات. پاڵپشتیکردنی نرخی بلیت بۆ خێزانە کەمدەرامەتەکان و گەرەنتیی تۆکمەی سەلامەتی بۆ هەموو گەشتیاران، هاتوچۆی نیشتمانی دەکاتە شتێکی بەردەست و سەلامەت.
• خوێندنی باڵا: ئاڵوگۆڕی خوێندکاران، زەمالەی خوێندنی هاوبەش لە زانکۆکان، پڕۆژەی توێژینەوەی ئەکادیمیی هاوبەش و داننان بە بڕوانامەکانی یەکتردا، دەتوانێت هانی گەنجانی عێراق بدات لە دەرەوەی سنوورە هەرێمییەکان بخوێنن و کار بکەن، لەگەڵ پاراستنی تەواوی مافە زمانەوانی و کولتوورییەکانی هەرێم.
• گەشتیاریی ناوخۆیی: دەستپێشخەرییەکانی گەشتی کولتووریی بە نرخی گونجاو کە ڕێگە بە خێزانەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق بدات سەردانی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان بکەن، و خێزانە کوردەکانیش سەردانی شوێنە مێژووییەکانی باشووری عێراق بکەن، دەتوانێت پەیوەندیی ئارەزوومەندانەی نێوان پێکهاتەکان بەهێز بکات.
سیستمێکی فیدراڵی تەنها لە ڕێگەی سەودا و ڕێککەوتنی نوخبە سیاسییەکانەوە بەردەوام نابێت، بەڵکو پشت بەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابوورییە سروشتییانەش دەبەستێت کە هاووڵاتییان لە ڕێگەی خوێندن، کار، گەشتکردن و ژیانی ڕۆژانەوە دروستی دەکەن.

٨. مۆدێلێکی دەستووری بۆ پێکەوەژیان
ئامانجی دامەزراوەیی نابێت سڕینەوەی تایبەتمەندیی سیاسی یان کولتووریی کوردستان بێت، هەروەک چۆن نابێت دروستکردنی ناسنامەیەکی عێراقیی یەکڕەنگ بێت کە لە بەغداوە بسەپێنرێت. سیستمێکی فیدراڵیی کارا دەبێت ڕێگە بە پێکهاتە جیاوازەکان بدات زمان، کولتوور و بژاردە سیاسییەکانی خۆیان بپارێزن و لە هەمان کاتدا لە دامەزراوە دەستوورییە هاوبەشەکاندا بەشدار بن.

ئەمەش پێویستی بە ڕوونییەکی ڕەها هەیە لە دابەشکردنی دەسەڵاتەکاندا. دەبێت دامەزراوە فیدراڵییەکان بەرپرسیارێتییە دەستوورییەکانی خۆیان جێبەجێ بکەن، لەوانە بەرگریی نیشتمانی و سیاسەتی دەرەوە؛ دەسەڵاتە هەرێمییەکان ئۆتۆنۆمییە پارێزراوەکەی خۆیان پیادە بکەن؛ و حکومەتە خۆجێییەکانیش دەسەڵاتی کاریگەریان هەبێت بەسەر ئەو کاروبارانەی کە دەکرێت لە ئاستی شارەوانییەکاندا بە شێوەیەکی باشتر بەڕێوەببرێن.

ناوچە جێناکۆکەکان، بە تایبەتی کەرکوک، پێویستیان بە گرنگیپێدانی تایبەت هەیە. دانیشتووانی ئەم ناوچانە پێکهاتەی جیاواز لەخۆدەگرن کە خاوەنی ئەزموونی مێژوویی جیاواز و داواکاریی سیاسیی ڕکابەرن. ناکرێت پرسیارە دەستوورییەکانی پەیوەست بەم ناوچانەوە بە سادەیی وەلا بنرێن؛ ماددەی ١٤٠ی دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ هێشتا بنەمای سەرەکییە بۆ دیاریکردنی پێگەی یاساییان (کۆماری عێراق ٢٠٠٥؛ وۆڵف ٢٠١٠، ١٣٦٥–١٣٦٨). لە هەمان کاتدا، نابێت دەستڕاگەیشتنی دانیشتووان بە تەندروستی، پەروەردە، ژێرخانی ناوخۆیی و مافە کولتوورییەکان بە تەواوی ببەسترێتەوە بە یەکلاکردنەوەی کۆتایی پێگەی جوگرافیی ئەو ناوچانەوە. حکومەتێکی خۆجێیی بەهێز، گەرەنتیکردنی نوێنەرایەتیی کەمینەکان و بودجەی گشتیی شەفاف، دەتوانن یارمەتیدەر بن لە کەمکردنەوەی بەکارهێنانی خزمەتگوزارییە گشتییەکان وەک ئامرازێک بۆ ململانێی جوگرافی.

٩. ئاستەنگەکانی بەردەم چاکسازی
هەر پێشنیازێکی باوەڕپێکراو دەبێت دان بەو بەرژەوەندییە ڕەگداکوتاوانەدا بنێت کە ڕەنگە ڕێگری لە گۆڕانکاریی دامەزراوەیی بکەن:

• ئەو ڕێکخراوە سیاسییانەی کۆنترۆڵی دامەزراندنە کارگێڕییەکان، پێکهاتە ئەمنییەکان یان سەرچاوە گشتییەکانیان کردووە، ڕەنگە چاکسازییەکان وەک هەڕەشە بۆ سەر هەژموونی خۆیان ببینن.
• ئەو هاووڵاتییانەی کە بژێوییان بەستراوەتەوە بە مووچە و دامەزراندنی حیزبییەوە، ڕەنگە بترسن لەوەی دووبارە داڕشتنەوەی دامەزراوەکان مەترسی بخاتە سەر بژێویی ژیانیان.
• ئەو پێکهاتانەی کە مێژوویەکیان لە چەوساندنەوە هەیە، ڕەنگە گۆڕانکاری لە دابەشکردنی دەسەڵاتدا وەک هەڕەشەیەکی ئەگەری بۆ سەر ئاسایش یان ناسنامەیان لێکبدەنەوە.

ناکرێت ئەم نیگەرانییانە تەنها بە بانگەشەکردن بۆ بنەما دەستوورییەکان پشتگوێ بخرێن. بۆیە چاکسازی پێویستی بە گەرەنتیی یاسایی، ڕێکاری گواستنەوەی باوەڕپێکراو و پڕۆسەی شەفاف هەیە. نابێت فەرمانبەرانی مەدەنی بژێویی خۆیان لەدەست بدەن تەنها لەبەر ئەوەی کارگێڕیی گشتی لە ڕووی سیاسییەوە بێلایەن دەبێت، هەروەها کارمەندانی دەزگا ئەمنییەکان پێویستیان بە ڕێکاری یاسایی هەیە بۆ بەپیشەییکردن، یەکخستنەوە یان دووبارە ڕێکخستنەوەیان.
هەروەها دەبێت قۆناغی گواستنەوە خۆی بەدوور بگرێت لەوەی چاکسازیی دەستووری وەک بەدیلێک بۆ بەشداریی سیاسی ببینێت. حیزبە سیاسییەکان بەردەوام دەبن لە بوون و کێبڕکێکردن؛ ئامانجەکە لابردنی حیزبەکان نییە لە سیاسەت، بەڵکو دانانی سنووری یاسایی جێبەجێکراوە لە نێوان بەرژەوەندییە حیزبییەکان و دەسەڵاتی گشتیدا. ڕێکخراوە سەربەخۆکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیکا پیشەییەکان، زانکۆکان و میدیا دەتوانن بەشدار بن لە ڕێگەی وردبینیکردنی پێشنیازەکانی چاکسازی و ڕەخساندنی فەزای گفتوگۆی گشتی. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانیش دەتوانن لە کاتی داواکردندا هاوکاریی تەکنیکی پێشکەش بکەن، بەڵام بەرپرسیارێتیی کۆتایی بۆ شەرعییەت و ئاراستەی چاکسازی لە ئەستۆی خەڵک و دامەزراوەکانی عێراق و هەرێمی کوردستاندا دەمێنێتەوە.

دەرەنجام: کوردستان پێویستی بە چ جۆرە حکومەتێکە؟
چەقبەستوویی سیاسیی ئێستا پرسیارگەلێک دەوروژێنێت کە زۆر لە پێکهێنانی کابینەی داهاتوو تێدەپەڕن. هەرێمی کوردستان ئەزموونێکی بەرفراوانی لە خۆبەڕێوەبەریدا بەدەستهێناوە، دامەزراوەی گشتیی دامەزراندووە و پێکهاتەی سیاسیی گەشەپێداوە کە لە چوارچێوەی دەستووری فیدراڵیی عێراقدا دانیان پێدانراوە. بەڵام بەردەوامیی دابەشبوونە دامەزراوەییەکان لەسەر بنەمای حیزبی، سنوورداریی ئەو سیستمە دەردەخات کە تێیدا دەسەڵاتی گشتی بە توندی بەستراوەتەوە بە ڕێکخراوە سیاسییە ڕکابەرەکانەوە.
ئاستەنگی هەنووکەیی بریتییە لە گەڕاندنەوەی چالاکیی کاریگەری پەرلەمان و حکومەت لە ڕێگەی ڕێکاری یاساییەوە، بەڵام ئاستەنگی درێژخایەن بریتییە لە دڵنیابوون لەوەی کە ئەم دامەزراوانە دەتوانن کار بکەن بەبێ گوێدانە ئەوەی کام حیزب کۆنترۆڵیان دەکات. نە سەرکەوتنی یەک ڕێکخراوی سیاسی و نە پاراستنی فۆرمولەیەکی دیاریکراوی دابەشکردنی دەسەڵات، بە تەنیا وەڵامی ئەو پرسیارە نادەنەوە. جیاکارییە جەوهەرییەکە لە نێوان پیادەکردنی دەسەڵاتە لەلایەن حیزبە سیاسییەکانەوە و پیادەکردنی دەسەڵاتی گشتییە لە ڕێگەی دامەزراوە بەرپرسیارەکانەوە.

بۆیە پێویستە داهاتووی دەستووریی کوردستان لە پەیوەندی لەگەڵ فیدراسیۆنی فراوانتری عێراقدا بخوێنرێتەوە. حکومەتێکی هەرێمیی دیموکرات پێویستی بە ئۆتۆنۆمیی پارێزراوی دەستووری هەیە؛ فیدراسیۆنێکی کاراش پێویستی بە دامەزراوەی هەرێمی هەیە کە بتوانن ئەو ئۆتۆنۆمییە بە شێوەیەکی یاسایی و بەرپرسیارانە پیادە بکەن. هەروەها دەبێت کارنامەی چاکسازی لە ڕێکخستنی پێکهاتەی حکومەت تێپەڕێت و لە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتییاندا بەرجەستە ببێت—لە نەخۆشخانەکان، قوتابخانەکان، کارگێڕیی گشتی، گواستنەوە و دەرفەتە ئابوورییەکاندا.

کەواتە، پرسیارە ناوەندییەکەی بەردەم کوردستان تەنها ئەوە نییە کە کێ دوای قەیرانی ئێستا حوکمڕانی دەکات، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا هەرێم دەتوانێت سیستمێک دابمەزرێنێت کە تێیدا حکومەت موڵکی دامەزراوە دەستوورییەکان بێت، دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسیار بێت بەرامبەر هاووڵاتییان، و سوودەکانی خۆبەڕێوەبەری لە دەرەوەی سنوورەکانی ئینتیمای حیزبی هەستیان پێبکرێت.

پەراوێزەکان
¹ بۆ زانیاریی وردتر لەسەر دانیشتنەکەی پەرلەمان و کاردانەوەی حیزبەکان، بڕوانە: ڕووداو (٢٠٢٦) و ئەسۆشییەیتد پرێس (٢٠٢٦). ڕەوایی یاسایی ڕێژەی یاسایی (نیساب) بەرامبەر بە پڕۆتۆکۆڵەکانی بایکۆتکردن، هێشتا جێی ناکۆکییە بەپێی ڕەشنووسی دەستووری هەرێمی کوردستان و پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان (کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان ٢٠٢٤).
² ڕێککەوتننامەی یەکگرتنەوەی ساڵی ٢٠٠٦ بە شێوەیەکی فەرمی وەزارەتەکانی حکومەتی یەکخستەوە، بەڵام کۆنترۆڵی مەیدانی بەسەر یەکە سەرەکییەکانی پێشمەرگە (یەکەکانی فەرماندەیی ٧٠ و ٨٠) و هەروەها دەزگا هەواڵگرییەکان (پاراستن و زانیاری) بە دابەشکراوی لەسەر بنەمای حیزبی مایەوە (وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا ٢٠٢٦، ١٦–١٨).

سەرچاوەکان
ئەسۆشییەیتد پرێس (AP News). ٢٠٢٦. «پەرلەمانی کوردستان لە ناو بایکۆتی یەکێتیدا کۆدەبێتەوە.» ئەسۆشییەیتد پرێس، ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦.
دۆج، تۆبی (Dodge, Toby). ٢٠١٢. عێراق: لە شەڕەوە بەرەو پاوانخوازییەکی نوێ. لەندەن: پەیمانگای نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوە ستراتیژییەکان.
کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان (IHEC). ٢٠٢٤. ئەنجامە کۆتاییەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی هەرێمی کوردستان ٢٠٢٤. بەغدا: کۆمیسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردنەکان.
لیزنبێرگ، میشێل (Leezenberg, Michiel). ٢٠٠٥. «کوردستانی عێراق: گەشەسەندنی سیاسی و دیموکراسیی تازەپێگەیشتوو.» لە کتێبی جیهانگیری و جیهانی ئیسلامی، ئامادەکردنی بیرگیت شابلەر و لیف ستێنبێرگ، ٦١٥–٦٣٨. سیراکیوز: چاپخانەی زانکۆی سیراکیوز.
ناتالی، دێنیس (Natali, Denise). ٢٠١٠. نیمچە-دەوڵەتی کوردی: گەشەپێدان و وابەستەیی لە عێراقی دوای شەڕی کەنداودا. سیراکیوز: چاپخانەی زانکۆی سیراکیوز.
کۆماری عێراق. ٢٠٠٥. دەستووری کۆماری عێراق. ڕۆژنامەی فەرمیی وەقائیعی عێراقی، ژمارە ٤٠١٢.
ڕووداو. ٢٠٢٤. «کۆمیسیۆن ئەنجامە فەرمییەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی ڕاگەیاند.» ڕووداوی ئینگلیزی، ٣٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٤.
ڕووداو. ٢٠٢٦. «پارتی و هاوپەیمانەکانی لە دانیشتنێکی جێی ناکۆکیدا سەرۆکایەتیی پەرلەمانیان هەڵبژارد.» ڕووداوی ئینگلیزی، ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦.
شەفەق نیوز. ٢٠٢٦. «٥٢ پەرلەمانتار بەشدارییان لە دانیشتنی پەرلەمان لە هەولێر کرد.» شەفەق نیوز، ٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٦.
ستانسفیڵد، گارێس ئاڕ. ڤی. (Stansfield, Gareth R. V.). ٢٠٠٣. کوردستانی عێراق: گەشەسەندنی سیاسی و دیموکراسیی تازەپێگەیشتوو. لەندەن: ڕاوتلێدج کێرزۆن.
وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا (UK Home Office). ٢٠٢٦. یاداشتنامەی سیاسەت و زانیاریی وڵاتان: عێراق: حیزبە سیاسییەکان و دۆخی ئەمنیی هەرێمی کوردستانی عێراق. لەندەن: وەزارەتی ناوخۆی بەریتانیا.
وۆڵف، ستێفان (Wolff, Stefan). ٢٠١٠. «حوکمڕانی (لە) کەرکوک: چارەسەرکردنی پێگەی ناوچەیەکی جێناکۆک لە عێراقی دوای ئەمریکادا.» کاروباری نێودەوڵەتی ٨٦ (٦): ١٣٦١–١٣٧٩.