دوای هەرەسی كورد بەهۆی ڕێكەوتننامەی شوومی جەزائیرەوە لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥، ڕژێمی بەعس دڕندەئاسا بەربووە وێزەی خەڵك و خاكی كوردستان، سیاسەتی تەهجیر و تەبعیس و تەعریبی بە شێوەیەكی بەرفراوان ئەنجامدا. بۆیە دوای چەند مانگێگی كەم لەو ڕێكەوتننامەیە، هەنگاوی یاسایی و كرداریی نا بۆ جێبەجێكردنی ئەو سیاسەتە، ئەویش بە گۆڕانكاریی نەخشەی كارگێڕیی ناوچە كوردستانییەكان، لە پارێزگاكانی هەولێر و موسڵ و كەركوك و دیالە. بۆ ئەو مەبەستەش، دەیان مەرسومی كۆماری و بڕیاری ئەنجومەنی بەناو سەركردایەتیی شۆڕشی هەڵوەشاوە دەركرد و جێبەجێكران.


بۆ نموونە، پارێزگای كەركوك، بەپێی نەخشەی كارگێڕیی پێش ساڵی ١٩٦٨، لە شەش قەزا پێكدەهات، كە پێنج قەزایان دانیشتووانەكەیان كورد بوون، وەك قەزاكانی: (كەركوك، كفری، كەلار، چەمچەماڵ، خورماتوو). تەنها دانیشتووانی قەزای شەشەم كە (حەویجە)یە، عەرەب بوون. بەڵام دواتر، بە مەرسومی كۆماریی ژمارە (٦٠٨) لە ٦/١١/١٩٧٥، هەریەك لە قەزای (چەمچەماڵ و كەلار) لە كەركوك دابڕێندران و لكێنران بە پارێزگای سلێمانییەوە، وە قەزای (كفری)ش لكێندرا بە پارێزگای دیالەوە.


دوای ماوەیەكی كەم، بە مەرسومی كۆماریی ژمارە (٤١) لە ٢٩/١/١٩٧٦، پارێزگای سەلاحەدین وەك پارێزگایەكی تازە پێكهێنرا، وە قەزای (خورماتوو)ی سەر بە پارێزگای كەركوكی پێوە لكێندرا. هەر بەپێی ئەو مەرسومە كۆمارییە، ناوی پارێزگای كەركوكیش گۆڕدرا بۆ پارێزگای (تەئمیم)، كە تەنیا لە دوو قەزا پێكدەهات، ئەوانیش قەزای (كەركوك و حەویجە) بوون. پاشان، بەپێی مەرسومی كۆماریی ژمارە (٧٢) لە ١٥/٢/١٩٧٦، (دوبز)یش كرا بە قەزا و لكێندرا بە پارێزگای كەركوكەوە، كە پێشتر ناحیەیەكی سەر بە قەزای كەركوك بوو.


ئەمە جگە لە دەیان مەرسومی كۆماریی تر، كە بڕیاری دابڕانی سەدان ئاوەدانیی وەك (قەزا و ناحیە و گوندی) كوردی داوە، و لكێندراون بە یەكە كارگێڕییە عەرەبیەكانی پارێزگاكانی موسڵ و كەركوك و سەلاحەدین و دیالەوە. بۆ نموونە: مەرسومی كۆماریی ژمارە (١١٨) لە ٨/٣/١٩٧٦، كە قەزای (مزوری) لە پارێزگای دهۆك دابڕاندووە، و لكاندوویەتی بە قەزای (شێخان)ی سەر بە پارێزگای نەینەواوە. مەرسومی كۆماریی ژمارە (٣٢) لە ٢٤/١/١٩٧٦، مەرسومی كۆماریی ژمارە (٣٣) لە ٢٥/١/١٩٧٦، مەرسومی كۆماریی ژمارە (٢٣٥) لە ٢٥/٩/١٩٩٦، مەرسومی كۆماریی ژمارە (٦٠٧) لە ٦/١١/١٩٧٥، كە زۆر ناوچە و گوندی سەر بە ناحیەكانی كەندێناوە و قەراج و قوشتەپەی پارێزگای هەولێریان دابڕاندووە، و لكاندوویانە بە قەزای دوبز و كەركوكی پارێزگای كەركوك. هەروەها، هەندێك ناوچەی سەر بە قەزای كەلاری پارێزگای سلێمانی، خراوەتە سەر قەزای كفری لە پارێزگای دیالە. ئیتر دەیان بڕیاری تر لەو جۆرە دەرچووە، بۆ تەعریبكردنی ناوچە كوردنشینەكان، جا بە دابڕانیان بێت لە پارێزگا كوردییەكان و لكاندنیان بە پارێزگا عەرەبییەكان، یان بە گۆڕینی ناوی ڕەسەنی كوردیی دەیان قەزا و ناحیە و گوندی كوردنشین، بۆ ناوی قێزەونی عەرەبی.


هەموو ئەو بڕیارانە، بە مەبەستی تەعریب و تەهجیری ناوچە كوردستانییەكان دەركراون، دوای هاتنە سەركاری بەعس لە تەممووزی ١٩٦٨. بۆیە كاتێك قانونی ئیدارەی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە، كە بە (یاسای تاڵی ساڵی ٢٠٠٤) ناسراوە، و یەكەم دەستووری دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشوو بوو لە ٨/٣/٢٠٠٤ دەركرا، لە ماددەی (٥٣/أ)، سنووری دەسەڵاتی حكومەتی هەرێمی كوردستانی دیاریكرد، بەو ناوچانەی تا ڕۆژی ١٩/٣/٢٠٠٣ لەلایەن ئەو حكومەتەوە بەڕێوەدەبران، لە پارێزگاكانی دهۆك و هەولێر و سلێمانی و كەركوك و دیالە و موسڵ. وە لە بڕگەكانی ماددەی (٥٨)یشیدا، جەخت لەسەر هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو بڕیار و هەڵسوكەوتانە دەكاتەوە، كە لە دوای هاتنە سەركاری ڕژێمی بەعس لە ١٧/٧/١٩٦٨ تا ٩/٤/٢٠٠٣، بە مەبەستی تەعریب و تەهجیر و گۆڕینی دیمۆگرافیی ناوچەكان، لەلایەن ئەو ڕژێمەوە دەركراون. لەگەڵ ئاساییكردنەوەی دۆخی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی سنووری دەسەڵاتی حكومەتی هەرێم، كە ئەو دەستوورە بە (ناوچە كێشە لەسەرەكان)ی ناوزەدكردوون. دواتر، ناوەڕۆكی ئەو ماددەیە خرایە ناو ماددەی (١٤٠)ی دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، كە بەپێی ئەو ماددە دەستوورییە، دەبوایە كەیسی ناوچە كێشە لەسەرەكان لە ٣١/١٢/٢٠٠٧ یەكلابكرایەتەوە، بە هەموو هەنگاوە یاسایی و كردارییەكانیەوە، كە جێبەجێكردنی بە سێ قۆناغ دیاریكرابوو.


ئێستا كە (ئابی ٢٠٢٦)ە، واتە نزیكەی ١٩ ساڵ بەسەر دوا وادەی جێبەجێكردنی ئەو ماددە دەستوورییە تێپەڕیوە، دەبینین ڕێڕەوی جێبەجێكردنی هەر لە بازنەی بەتاڵی قۆناغی یەكەمدا دەخولێتەوە، كە قۆناغی ئاساییكردنەوەی دۆخی ئەو ناوچانەیە! لەگەڵ ئەوەشدا، كورد خاوەنی دەیان پۆستی سیادی بوو لە عێراقی بەناو فیدراڵی، وەك: سەركۆمار، و وەزیری دارایی، و وەزیری دەرەوە، و زۆر وەزیری تر. هەروەها، چەندین پەرلەمانتاری لیستە كوردییە جیاوازەكان لە ئەنجومەنی نوێنەران هەبوون. بەڵام، هەرگیز كاری جدییان نەكرد لەسەر جێبەجێكردنی ئەو ماددەیە، تا لە سایەیدا، ڕۆژێك زووتر سنووری هەرێمی كوردستان لەناو ئەو دەوڵەتە فیدراڵییە دیاریبكرێت، و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم، لە هەڵمەتی تەعریبی بەردەوامی دەسەڵاتی نەتەوەی سەردەست ڕزگاربكرێت. لانی كەم، نەتوانراوە هەندێك لەو مەرسوم و بڕیارە شۆڤێنیانەی بەعس هەڵبوەشێندرێنەوە، كە خاك و خەڵكی كوردستانیان لەو وڵاتە لەت و پەت كردووە، بە مەبەستی تەعریبكردنیان.


ئەمە هەڵوێستی نوێنەرانی دەسەڵاتی كوردییە لە بەغدا، لەسەر جێبەجێكردنی ناوەڕۆكی ماددەی (١٤٠)، كە بەتەواوی دەستیان لە جێبەجێكردنی شوشتووە. كەچی بۆ نەگبەتیی كورد دەبینین، خودی ئەو دەسەڵاتە لەناو قەڵەمڕەوی خۆیدا، دەرگای خستۆتە سەرپشت بۆ تەعریبكردنی ئەو سێ پارێزگایەی ژێر دەسەڵاتی (هەولێر، سلێمانی، و دهۆك). تەعریبێك كە ئەوەی ڕژێمی بەعس تەمەننای سەرخستنی دەكرد، ئێستا دەسەڵاتی كوردی زۆر بە زیادەوە جێبەجێی دەكات، تەعریبێك بە خواستی دوژمن و بە دەستی خۆمان ئەنجامی دەدەین. لەكاتێكدا، خودی دەستووری عێراق ڕێگەی لەو تەعریبە گرتووە، و دەتوانین بە پاڵپشتیی ماددەی (٢٣/سێیەم/ب)ی ئەو دەستوورە، ماف نەدەینە هیچ كەسێكی غەیرە كورد ببێتە خاوەنی موڵك و زەویوزار لە كوردستان. هەروەها، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق، بە بڕیاری ژمارە (٦٥/فیدراڵی/٢٠١٣) لە ٢٣/٧/٢٠١٣، جارێكی تر جەخت لە ناوەڕۆكی ئەو بڕگە دەستوورییە دەكاتەوە، بەوەی بڕگەیەكە بە ڕەهایی هاتووە، و تایبەت نییە بە ناوچەیەكی دیاریكراو لە عێراق، بەڵكو لە هەر ناوچەیەك جێبەجێدەكرێت كە ترسی گۆڕینی دیمۆگرافیی لێبكرێت. وە هیچ ماوەیەكیش بۆ ئەو قەدەغەكردنە دیارینەكراوە و بە ڕەهایی هاتووە، هەروەها خاوەندارێتییش هەموو جۆرە مافێكی خاوەندارێتی دەگرێتەوە، جا ئەو خاوەندارێتییە لە ڕێی كڕین و فرۆشتنەوە بێت، یان لە ڕێی دابەشكردنی زەوی و موڵكەوە بێت لەلایەن دەوڵەتەوە. واتە قەدەغەكردنەكە بە ڕەهایی هاتووە، و بەڵگەیەكی یاسایی گرنگە بەدەستمانەوە، بۆ ڕێنەدان بە خاوەندارێتیی غەیرە كورد بۆ موڵك و زەویوزار لە هەرێمی كوردستان.


كەواتە ئێمە دوو پشتیوانیی یاساییمان هەیە، بۆ ئەوەی ڕێگری لە خاوەندارێتیی غەیرە كورد بكەین لە كوردستان و ناوچە كێشە لەسەرەكانیش. یەكەمیان ماددەی (٢٣/سێیەم/ب)ی دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ە، دووەمیان بڕیاری دادگای فیدراڵیی ژمارە (٦٥/فیدراڵی/٢٠١٣)یە. بەڵام زۆر بەداخەوە، ئێستا دەرگا واڵایە بۆ غەیرە كورد و نەتەوەی سەردەست، موڵك و ماڵ لە شارەكانی هەرێم بكات بەناوی خۆیەوە، لەژێر دەسەڵات و ڕەزامەندیی حكومەتی هەرێم. ئەو سیاسەتە هەڵەیەی سەركردایەتیی كورد، دوای یەك دوو دەیەی تر، دۆخی هەولێر و سلێمانی و دهۆك بە دۆخی كەركوك و موسڵ دەگەیەنێت، و دەبێت فاتیحا لەسەر كوردستانیبوونیان بخوێنین. چونكە ئەو دوو شارە، ٨٠ ساڵ پێش ئێستا شاری كوردنشین و كوردستان بوون، بەڵام ئێستا نكۆڵی لە كوردستانیبوونیان دەكرێت.


بۆیە ئێستا، كاتی ڕاچڵەكین و هەڵوەستەكردنە. ناكرێت بە دەستی خۆمان خاكی نیشتمان بۆ بەرژەوەندیی تەسكی توێژێك هەراج بكەین. لەكاتێكدا ئێمە تا ئێستا پێداگریمان نەكردووە لەوەی كەركوك بكەینەوە پارێزگایەكی كوردستانی، بە گەڕاندنەوەی ئەو چوار قەزا كوردنشینانە بۆ سەر ئەو پارێزگایە، كە مافێكی دەستووریی خۆمانە. بەڵام بەداخەوە ئازایەتیی ئەوەمان تێدا نەبووە داوای جێبەجێكردنی ئەو مافە دەستوورییەمان بكەین، وە ڕاشكاوانە بڵێین كەركوك بەپێی ڕاستییە مێژوویی و جوگرافی و مرۆییەكان شارێكی كوردستانییە. بەڵام توركمانێك، زۆر بێباكانە جاڕدەدات بەوەی كەركوك شارێكی توركمانییە، لەكاتێكدا، لە سەرژمێریی ساڵی ١٩٥٧، ڕێژەی كورد ٤٨.٢٪، و توركمان ٢١.٤٪، و عەرەب ٢٨.٢٪ بووە لە كەركوك. ئەوە ڕاستییەكی مێژووییە سروشتی كوردستانیی ئەو شارە دەسەلمێنێت. بەڵام ئێمەی كورد لە ئاست كەمینەی عەرەب و توركمان غیرەت ناكەین جاڕی كوردستانییەتیی كەركوك بدەین، بەپێچەوانەی عەرەب و تورك، كە بە شارێكی عێراقی، یان عەرەبی، یان توركمانیی دادەنێن، بەڵام هەرگیز دان بە كوردستانییەتیی ئەو شارە دانانێن!