مێژووی پەرلەمان لە عێراقدا


دەسەڵاتی یاسادانان، ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی خەڵكی عێراقە ‌و ئەركی سەرەكیی بریتییە لە دەرچوانی یاساكان ‌و چاودێریكردنی كارەكانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، بەڵام بەهۆی ئەوەی لە دەستووردا هاتوە، كە پێویستە دەسەڵاتی یاسادانان لە دوو ئەنجومەن پێكبێت ‌و هەتا ئێستا تەنها یەك ئەنجومەنیان هەیە، بۆیە دەسەڵاتی یاسادانان لە عێراق بە دەسەڵاتێكی ناتەواو لەقەڵەم دەدرێت.

دوای پێكهێنانی دەوڵەتی عێراق، بۆ یەكەمجار ئەنجومەنی دامەزراندن لە رێگەی هەڵبژاردنەوە وەكو دەسەڵاتی یاسادانان پێكهێنرا، كە لە دوو ئەنجومەن پێكدەهات، ئەنجومەنی نوێنەران ‌و ئەنجومەنی ئەعیان واتە (پیاوماقوڵان)، ئەنجومەنی نوێنەران راستەوخۆ لەلایەن هاوڵاتیانەوە هەڵدەبژێردرا، بەڵام ئەندامانی ئەنجومەنی پیران، لەسەر بنەمای ناوچە ‌و پێكهاتەكان، لەلایەن پاشای عێراقەوە دەستنیشان دەكران.

لە سەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتیدا لە نێوان ساڵانی 1925 بۆ 1958، شانزە جار هەڵبژاردن لە عێراقدا بەڕێوەچوە ‌و ئەنجومەنی نوێنەران هەڵبژێردراون، هەتا لە ساڵی 1953دا ناوی ئەنجومەنەكە گۆڕدرا بۆ كۆمەڵەی نیشتمانی.

لەدوای كودەتا سەربازییەكەی ساڵی 1958 ‌و گۆڕینی سیستمی حوكمڕانیی لە عێراقدا لە پاشایەتییەوە بۆ كۆماری لەسەر دەستی ئەفسەرە رزگاریخوازەكان، ئەنجومەنی نوێنەران هەڵوەشێنرایەوە ‌و كاریان بۆ ئەوە كرد، هەڵبژاردنێكی گشتی بەڕێوەبچێت، بەڵام پێش ئەنجامدانی هەڵبژاردن، بەعسییەكان لە ساڵی 1963 دا كودەتایان بەسەر رژێمەكەی قاسمدا كرد ‌و جڵەوی دەسەڵاتیان گرتە دەست.

لە ساڵی 1970دا بەعسییەكان پەرلەمانیان پێكهێنایەوە ‌و ناوی گۆڕادرا بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی، بەڵام هەتا ساڵی 1980 هیچ پرۆسەیەكی هەڵبژاردن بۆ ئەنجومەنەكە بەڕێوەنەچوو، لە سەردەمی دەسەڵاتەكەی سەدام حسێندا هەرچەندە هەڵبژاردنی رواڵەتی بۆ ئەنجومەنی نیشتمانی بەڕێوەدەچوو، بەڵام لەلایەن كۆمەڵی نێودەوڵەتییەوە پشتیوانیی لێ‌ نەدەكرا ‌و وەكو ئەنجومەنێكی كارتۆنی لێی دەڕوانرا، چونكە ئەندامەكانی بەفیلتەری حزبی بەعسدا دەڕۆیشتن ‌و لەو كەسانە پێكدەهات، كە ملكەچی رژێمەكەی سەدام بوون، ئەركیشی تەنها پەسەندكردنی ئەو یاسا ‌و رێسایانە بوو، كە لەلایەن ئەنجومەنی باڵای شۆڕشەوە دەردەچوون.

دوای روخانی رژێمی بەعس، لە ساڵی 2004دا یەكەم هەڵبژادنی دیموكراتی ‌و گشتی بەڕێوەچوو تێیدا كۆمەڵەی نیشتمانی هەڵبژێردرا، كە ئەركی ئەوە بوو لەماوەی ساڵێكدا دەستوری هەمیشەیی بنوسێتەوە ‌و بیخاتە راپرسییەكی گشتییەوە، دواتر‌و لەساڵی 2005دا هەڵبژاردنێكی دیكە بەڕێوەچوو، ناوی كۆمەڵەی نیشتمانیش گۆڕدرا بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق.

بەگوێرەی هەردوو مادەی 48 ‌و 65ی دەستوری عێراق، دەسەڵاتی یاسادانان لە دوو ئەنجومەن پێكدێت، ئەنجومەنی نوێنەران، كە نوێنەرایەتیی خەڵكی عێراق دەكات بەپێی رێژەی دانیشتوان، ئەنجومەنی فیدراڵیش هاوشانی ئەنجومەنی نوێنەران دەبێت، بەڵام نوێنەرایەتیی هەرێم ‌و پارێزگاكان دەكات.

لەبڕگەی یەكەمی مادەی 49ی دەستوری عێراقدا، ئاماژە بە ژمارەی كورسییەكانی ئەنجومەنی نوێنەران دراوە، بەشێوەیەك كە هەر كورسییەكی ئەنجومەنەكە نوێنەرایەتیی 100 هەزار كەس دەكات، بۆیە كاتێك لەهەڵبژاردنی ساڵی 2005دا ژمارەی كورسییەكانی ئەنجومەنی نوێنەران پێكهاتبوو لە 275 كورسی، لە هەڵبژاردنەكەی ساڵی 2018دا ژمارەی كورسییەكان بەرز كرایەوە بۆ 329 كورسی، وەكو ئاماژەیەك بۆ ژمارەی دانیشتوانی عێراق، كە لە 32 ملیۆن ‌و 900 هەزار هاوڵاتی پێكدێت، بەو پێیەش بێت ژمارەی كورسییەكانی ئەنجومەنی نوێنەران بەجێگیری نامێنێتەوە ‌و لەگەڵ هەموو خولێكی هەڵبژاردندا، ژمارەی كورسییەكان زیاد دەكەن.

بەپێی فیقهی دەستووری، ئەگەر دەسەڵاتی یاسادانان لە دوو ئەنجومەن پێكبێت، ئەوا تەواوكەری یەكتر دەبن ‌و هەر یەكەیان دەبێتە چاودێر بەسەر ئەوی دیكەیانەوە، بەوەش هاوسەنگی لە یاسا ‌و رێساكاندا دەپارێزرێت ‌و رێگە نادرێت پێكهاتە یاخود ناوچەیەك مافی ئەوانی دیكە بخوات، بەڵام هەتا ئێستا ئەنجومەنی فیدراڵی پێكنەهێنراوە ‌و دەسەڵاتی یاسادانان ناتەواوە، ئەوەش بوەتە هۆی دەرچواندنی چەندین یاسا، كە مافی بەشێك لە ناوچە ‌و پێكهاتەكانی عێراقی تێدا پێشێل كراوە ‌و پرۆسەی سیاسی تووشی قەیران بوە.

173 جار خوێندراوەتەوە