لەبارەی یاسای سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان


هاوڕێیان ئازیز، چەند زانیاری و بۆچۆنی یاسایی لەسەر یاسای سەرۆکایەتی هەرێم باسدەکەم بۆ بەرچاو رونی، بەهیوای سود بینین:

یەکەم/ لە روانگەی مێژوییەوە:
1. یاسای سەرۆکایەتی هەرێم، یاسایەکی موجودە و پڕۆژەیەکی تازە نیە کە بۆشایی یاسایی هەبێت و یەکەمجاری بێت دەربچوێنرێت، بەڵکو لە ساڵی 2005 بەڕێزان (فراکسیۆنی سەوز "یەکێتی و پارتی" و یەکگرتو و کۆمەڵ) بەیەکەوە دەریان چواند.

2. لەساڵی (2014) لایەنەکانی (گۆڕان، یەکێتی، کۆمەڵ، یەکگرتو، بزوتنەوە) بەیەکەوە پڕۆژەیەکیان پێشکەشی پەرلەمان کرد بۆ ئەوەی سەرۆکی هەرێم لەناو پەرلەمان هەڵبژێرێت نەک لەناو خەڵکدا، لەدانیشتنی کۆتایدا نەتوانرا نیسابی یاسایی ئەندامانی پەرلەمان تەواوبێت بەم هۆیەوە ئەم پڕۆژە بۆ هەمواری یاسای سەرۆکایەتی هەرێم نەگەیشتە ئەنجام.

3. لەئێستادا هێزە سیاسیەکان بۆ پێكهێنانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێم لەگفتوگۆدان، گۆڕان و پارتی رێککەوتی سیاسیان واژۆکرد و دواتر بۆ رای گشتی بڵاویانکردەوە، هەڵبەت لەدانوستاندا مەرج نیە هەمو ئەوەی داوای دەکەیت بەدەستی بهێنیت، بەڵکو خواستی هەردولا لەبەرچاو دەگیرێت، ئاسانی گفتوگۆی نێوان ئەم دو هێزە لەوەوە سەرچاوەی گرت کە ئەو داواکارییەی کە گۆڕان هەیبو بۆ هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێم لەپەرلەمان پارتیش هەمان خواستی هەبو ئینجا پارتی لەسەر چ بنەمایەک ئەو خواستەی هەیە خۆیان ئازادن، ناکرێت بڵێین لەبەرئەوەی تۆ ئەوەت پێباشە من پێم خراپە یان پێداگیری بکەیت بڵێیت مادام پارتی دەیەوێت لەپەرلەمان هەڵبژێردرێت ئێمە پێداگیری بکەین سەرۆکی هەرێم لەناو خەڵک هەڵبژێررێت ئەو جۆرە لۆژیکە سود بەکەس ناگەیەنێت.

دوەم/ لە روانگەی یاساییەوە:
1/  لەڕوی دەستوری بونی قانونەوە، لەدەقی ماددە (121) لەدەستوری فیدڕاڵیدا هاتوە:
یەکەم/ بەپێی حوکمەکانی ئەو دەستورە و بەدەر لەو تایبەتمەندییە چڕکراوانەی بۆ دەسەڵاتەکانی فیدڕاڵ هاتوە، دەسەڵاتەکانی هەرێم مافی بەجێگەیاندنی دەسەڵاتەکانی یاسادانان و راپەڕاندن و دادوەرییان هەیە.

دوەم/ لەحاڵەتی بونی ناکۆکی و رێکنەکەوتن لەنێوان یاسای فیدڕاڵی و یاسای هەرێم تایبەت بەمەسەلەیەک نەکەوێتە ژێر تایبەتمەندییە چڕکراوەکانی دەسەڵاتی فیدڕاڵیەوە، دەسەڵاتی هەرێم مافی هەموارکردنی پیادەکردنی یاسای فیدڕاڵیان لەهەرێمدا هەیە هەروەکو لەدەقی ماددەی (115)ی دەستوردا هاتوە.

کەواتە پەرلەمانی کوردستان دەسەڵاتی هەیە بۆ ئەوەی یاسای سەرۆکایەتی هەرێم دەربکات و وردەکاری دەسەڵاتەکانی و شێوازی بەڕێوەبردنی دیاریبکات بەبێ ئەوەی کێشەی دەستوری بونی یاساکەی هەبێت.

2/  لەڕوی سەرچاوەی تەشریعیەوە / بۆئەوەی پەرلەمانی کوردستان یاسایەک دەربکات تەنیا ئەوە بەس نیە کە توانای تەشریع کردنی قانونی هەبێت، بەڵکو دەبێت یاساکان لەگەڵ سروشتی کارەکاندا بگونجێن و پێچەوانەی عورف نەبن، بۆ دەسەڵاتەکانی سەرۆکی هەرێم دەکرێت لەکاتی نوسینەوەی دەستوردا پێداچونەی پێدابکرێت و کۆدەنگی لەسەر دروست بکرێت، بۆ شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆکی هەرێم لەناو پەرلەماندا کە ئایا بە دەنگدانی ئاشکرا یان نهێنی بێت، چەند نمونەیەک باس دەکەین بۆ ئەوەی کە رون بێت کام شێواز گونجاوترە لەگەڵ عورفی هەڵبژاردندا.

یەکەم/ لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان:
هەڵبژاردنی پارێزگار:
ئاماژەبە ماددەی شەشەم لەبڕگەی (3) دەڵێت ئەنجومەنی پارێزگا، پارێزگارێک هەڵدەبژێرێت بەدەنگی زۆرینەی رەهای ئەندامان لەماوەی (30) رۆژ. (چۆنیەتیەکەی باس نەکردوە)

هەڵبژاردنی سەرۆکی پەرلەمان:
بەپێی ماددەی (14)ی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمانی کوردستان، بەزۆرینەی رەهای ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان و بەدەنگدانی نهێنی و راستەوخۆ دەستەی سەرۆکایەتی پەرلەمانی کوردستان هەڵدەبژێرێت.

هەڵبژاردنی سەرۆکی حکومەت :
ئاماژە بە ماددەی (56) بڕگەی چوارەم لەیاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان-عێڕاق ژمارە (1)ی ساڵی 1992ئاماژەبەوەدەکات کە یەکێک لەدەسەڵاتەکانی پەرلەمانی کوردستان بریتیە لە متمانەدان بەدەسەڵاتی جێبەجێ کردن.( چۆنیەتیەکەی باس نەکردوە)

متمانەدان بە سەرۆکی هەرێم:
+ بەپێی ماددەی یەکەم برگەی (1) لەیاسای ژمارە (1)ی ساڵی (2005) سەرۆکی هەرێم سەرۆکی باڵای دەسەڵاتی جێبەجێ کردنە.
+ ئاماژە بە ماددەی (56) بڕگەی چوارەم لەیاسای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان-عێڕاق ژمارە (١)ی ساڵی 1992 ئاماژەبەوەدەکات کە یەکێک لەدەسەڵاتەکانی پەرلەمانی کوردستان بریتیە لە متمانەدان بەدەسەڵاتی جێبەجێ کردن.
+ بەپێی بڕگەی (2) لەماددەی (1)ی هەمان یاسادا سەرۆکی هەرێم بەدەنگدانی نهێنێ راستەوخۆ لەناو خەڵکەوە هەڵدەبژێرێت. (لەئێستادا لەجیاتی لەناو خەڵکدا لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێرێت ئایا شێوازەکەشی دەگۆرێت کە بە دەنگدانی نهێنیە یان ئەم بەشەی وەک خۆی دەمێنێتەوە ئەمە لەم هەموارە تازەیەدا جێگیردەبێت).
سەرۆکی دەستەی نەزاهە/ بەپێی ماددەی (6) بڕگەی (1) سەرۆکی دەستەی نەزاهە بەدەنگدانی نهێنی 2/3 ئەندامانی پەرلەمان هەڵدەبژێردرێت کە لەلایەن ئەنجومەنی دادوەرییەوە کاندید دەکرێت.

متمانە سەندنەوە لە سەرۆکی هەرێم:
بەپێی ماددەی (13) لە بڕگەی (3) لەیاسای ژمارە (1)ی ساڵی (2005)ی سەرۆکایەتی هەرێم ئەندامانی پەرلەمان دەتوانن بە 2/3 دەنگ سەرۆکی هەرێم لەمتمانە بخەنبەدەنگدانی نهێنی.
(باسی متمانە سەندنەوەم کردوە چونکە (مفهوم المخالفە) تێگەیشتنی پیچەوانە لەم دەقەدا واتە متمانەدانیش بەدەنگدانی نهێنی دەبێت).

دوەم/ لەسەر ئاستی عێراق:
هەڵبژاردنی سەرۆکی کۆمار:

ئاماژە بەماددەی (70) لەدەستوری کۆماری عێراقی فیدراڵ، دەڵێت سەرۆکی کۆمار لەنێوان پاڵێوراوەکان هەڵدەبژێرێت بە زۆرینە 2/3 دەنگی ئەندام.

لێرەدا رونە کە شێوازی هەڵبژاردن لەناو ئەنجومەنەکاندا بەدەنگدانی نهێنی و راستەوخۆ جێگیرکراوە وەک عورفێکی هەڵبژاردنەکان هەربۆیە هەندێک جار یاسادانەر باسی ئەو لایەنەی نەکردوە.

سێیەم/لە روانگەی هۆیەکانی دەرچواندنەوە:
هۆیەکانی دەرچواندنی یاسا بەشێکی گرنگی هەر یاسایەکە، هەمو لایەنێک هەوڵدەدات زۆرترین دەنگی هەڵبژاردن بەدەست بهێنێت بۆئەوەی زۆرترین بۆچونی خۆی بخاتە ناویاساکانەوە، لەئێستادا دولایەنی سیاسی کە پارتی و گۆڕانن رێککەوتنیان کردوە بۆ پێکهێنانی حکومەت و بەفەرمی بڵاویان کردۆتەوە، کە پڕۆژەی هەموارکردنەوەی یاسای سەرۆکایەتی هەرێم کە هەردولا لەسەری کۆکن کە بەمجۆرە هەمواربکرێتەوە هەرلایەنێک ئامانجی خۆی هەیە، ئەوە رونە ئامانجی گۆڕان ئەوەیە کە ناکرێت دامەزراوەیەک هەبێت دەسەڵاتی هەبێت بەڵام بەیاسا لەدەرەوەی لێپرسینەوەبێت! ئەم یاسایە سەرۆکایەتی هەرێم دەخاتە ناو بازنەی پرسینەوە ئینجا پەرلەمان کاری پرسینەوە دەکات یان نایکات، دەتوانێت یان ناتوانێت ئەوە بابەتێکی دیکەیە ، لەڕوی مێژوییەوە گۆران پیش پارتی باسی بابەتێکی لەمجۆرەی کردوە بەڵام لەئێستادا بۆتە خواستی پارتی کارەکە ئاسان بوە باشتر.

چوارەم/ لە روانگەی سیاسیەوە/ زۆر گرنگە و باشترە کۆدەنگی و هەماهەنگی نێوان لایەنە سیاسیەکان لەسەر ئەو یاسایانە هەبێت کەڕەهەندی نیشتیمانیان هەیە، هیوادارم دانوستانەکان بەرژەوەندی گشتی لەبەرچاوبگرن و تەبایی بەرهەمبهێنن، لەبەرئەوەی ئاشتی کۆمەڵایەتی لەپۆستێک یان ئیش دۆزینەوە بۆکەسێک گرنگترە.

109 جار خوێندراوەتەوە