زیانه‌كانی سیسته‌می مه‌ركه‌زی

ئه‌گه‌ر سه‌یری پرۆژه‌ حكومیه‌كان بكه‌ین له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، ئه‌وا ده‌بینین كه‌ نەک هەر ژمارەى پرۆژە حکومیەکان لە هەولێری پایته‌خت زۆر زیاترە لە پارێزگاكانی سلێمانى و هه‌ڵه‌بجه‌ و ئیداره‌كانی گه‌رمیان و راپه‌ڕین، بەڵکو کوالیتیشیان لە هەولێری پایته‌خت زۆر بەرزترە لە چاو شارەکانى تردا، چونکە کە نیزامى سیاسی و ئابورى مەرکەزى بوو، هەتا لە پایتەخت دورکەویتەوە، حکومەت لاواز دەبێت، و چاودێری و لێپرسینەوە کاڵ دەبێتەوە، وە لە ئەنجامدا ژمارە و کوالیتى پرۆژە گشتییەکانی دەرەوەی پایته‌خت دادەبەزن.

پۆلێنکردن و هەڵبژاردنى کات و شوێنى هەر پرۆژەیەکى خزمەتگوزارى کارێکى گرانە و پەیوەستە بە چەندەها فاکتەرى ناوخۆییه‌وه‌


سیستەمى سیاسی و هەروەها پرۆسەى بڕیاردان لە کوردستاندا ته‌واو مەرکەزیە، کە ئەمەش کاری دامودەزگاکانى لە پارێزگاکان پەکخستوە و ناعەدالەتى جوگرافی زیاد کردوە. پۆلێنکردن و هەڵبژاردنى کات و شوێنى هەر پرۆژەیەکى خزمەتگوزارى کارێکى گرانە و پەیوەستە بە چەندەها فاکتەرى ناوخۆییه‌وه‌، کە تەنها حکومەتى خۆجێی دەتوانێت بڕیاری لێبدات، لەبەر ئەوەى زانیاری لەسەر ناوچەکەى خۆی زیاترە وەک لە حکومەتى ناوەندى. له‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتوه‌كاندا، حکومەتى خۆجێیی بڕیارده‌دات له‌ پرۆژەی خزمەتگوزارى جیاواز لە شوێن و کاتى جیاوازدا، هه‌روه‌ها پاره‌یان بۆ دابینده‌كات. لە کوردستاندا لە جیاتى حکومەتى خۆجێی، حکومەتى ناوەندی و وه‌زاره‌ته‌كان لە هەولێر بڕیاردەده‌ن چ پرۆژەیەک و کەى و لە کوێ جێبەجێ دەکرێن و چۆن بودجەیان بۆ تەرخان دەکرێت. ئەم جۆرە سیاسەتە مەرکەزیە کاری دام و دەزگا خۆجێیه‌كانی پەک خستوە لە دەرەوەى پایتەخت.

زوڵمێكی ئاشكرای پارتیه‌ له‌ سلێمانى ده‌كات،‌ كه‌ بۆ سنوری خۆی بودجه‌ هه‌یه‌ و بۆ ئه‌م سنوره‌ نیه‌


سه‌رباری قه‌یرانی ئابووری له‌ هه‌رێمی كوردستاندا، له‌ هه‌ولێری پایته‌خت نه‌ك هه‌ر شه‌قامی (100)مه‌تری، به‌ڵكو شەقامی (120)مەتریش ته‌واوكراوه و وا خه‌ریكه‌ شه‌قامی (150)مه‌تریش ئه‌كه‌وێته‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌، لە سلێمانى هێشا شەقامی (100)مەتری جێبەجێ نەکراوەو بەبیانوى جیاجیاوە دەخرێتە پەراوێزەوە. ئه‌مه‌ زوڵمێكی ئاشكرای پارتیه‌ له‌م سنوره‌ی ده‌كات،‌ كه‌ بۆ سنوری خۆی بودجه‌ هه‌یه‌ و بۆ ئه‌م سنوره‌ نیه‌، به‌ڵام پارتی بۆ ئه‌وه‌ی گله‌یی نه‌یه‌ته‌ سه‌ر و نه‌ڵێن بۆچی بۆ هه‌ولێر بودجه‌ هه‌یه‌ و بۆ سلێمانی نیه‌، ناچار سه‌رۆكی حكومه‌ت لێدوانێكی ساخته‌ی بۆ میدیاكاندا و وتی گوایه‌ كۆمپانیایه‌كی خۆماڵی له‌سه‌ر بودجه‌ی خۆی و به‌ قه‌رز ئه‌و پرۆژه‌یه‌ی جێبه‌جێكردوه‌.

ئه‌مه‌ گاڵته‌كردنه‌ به‌ عه‌قڵ و هه‌ستی هاوڵاتیانی ئه‌م سنوره‌. بۆچی؟ چونكه‌ له‌ كاتێكدا زۆرینه‌ی هاوڵاتیانی هه‌رێمی كوردستان ئه‌زانن، كه‌ جاده‌ی (120)مه‌تری كه‌ درێژیه‌كه‌ی (38)كیلۆمه‌تره و ده‌یه‌ها پرد و تونێلی تیایه‌ و (450)ملیۆن دۆلاری تێچوه‌، له‌ ده‌سه‌ڵاتی هیچ كۆمپانیایه‌كی خۆماڵیدا نیه‌ له‌سه‌ر حسابی خۆی پرۆژه‌یه‌كی وا زه‌به‌لاح به‌ قه‌رز جێبه‌جێ بكات، به‌ تایبه‌تی كه‌ زۆرینه‌ی كۆمپانیاكان توشی قیران و كه‌م پاره‌یی بونه‌ته‌وه‌،. ئه‌گه‌ر پاره‌شیان هه‌بێت، متمانه‌یان به‌ حكومه‌ت ئه‌وه‌نده‌ پته‌و نیه‌ تا پاره‌كانی خۆیان بخه‌نه‌ پرۆژه‌یه‌كی حكومیه‌وه‌ له‌ كاتێكدا به‌ ‌به‌رچاویانه‌وه‌ حكومه‌ت چه‌ندین به‌ڵێنده‌ری مایه‌پوچكردوه‌.

 

پارتی له‌ بودجه‌ی گشتی و داهاتی نه‌وت به‌ ملیاره‌ها دۆلار ده‌بات؛ به‌شێكی بۆ بنه‌ماڵه‌ و به‌شێكیشی ژێربه‌ژێر ده‌ده‌ن به‌و‌ كۆمپانیایانه‌ی كه‌ سه‌ر به‌خۆیانن


بۆیه راستیه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌، كه‌‌ پارتی له‌ بودجه‌ی گشتی و داهاتی نه‌وت به‌ ملیاره‌ها دۆلار ده‌بات؛ به‌شێكی بۆ بنه‌ماڵه‌ و به‌شێكیشی ژێربه‌ژێر ده‌ده‌ن به‌و‌ كۆمپانیایانه‌ی كه‌رتی تایبه‌ت كه‌ سه‌ر به‌خۆیانن، بۆ ئه‌وه‌ی پرۆژه‌كانی هه‌ولێر و سنوری زه‌ردی پێجێبه‌جێبكه‌ن و له‌ به‌رامبه‌ردا له‌ سنوری سه‌وز و نیلیدا زۆرینه‌ی پرۆژه‌كان وه‌ستاون و ته‌نانه‌ت یەک ملیۆن دۆلاریش نیه‌ پردێكی پێته‌واوبكرێت.

 

ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ به‌ سلێمانی و ئه‌م سنوره‌یان كردوه‌ له‌ ڕووی سزای ئابوریه‌وه‌ حكومه‌تی به‌عسیش نه‌یكردوه‌


ده‌سه‌ڵات و حكومه‌تێك كه‌ كورد به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، سه‌یره‌ دڵی دێت وا له‌ سلێمانی و سنوری سه‌وز و نیلی بكات. به‌ڕاستی ئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ به‌ سلێمانی و ئه‌م سنوره‌یان كردوه‌ له‌ ڕووی سزای ئابوریه‌وه‌ حكومه‌تی به‌عسیش نه‌یكردوه‌، سلێمانى کۆمەڵێک شاڕێی تێدایە کە بە داخەوە هەمووى لە زەمەنى ڕژێمى دیکتاتۆری بەعسدا دروستکراون، وەک شاڕێی سالم،  توى مەلیک، شەقامى بازنەیی مەلیک مەحمود (شەقامى شەست مەترى)، و چەند شاڕێیەکى تر. چ لۆجیکێک دەتوانێت ئەوە ڕوونبکاتەوە، کە حکومەتى بەعسی دژە کورد ئەو هەمو شەقام و شاڕێیەى بۆ سلێمانى دروست کردبێت، بەڵام دەسەڵاتى خۆبەخۆی کورد نەتوانێت هەر هیچ نەبێت شەقامى (100)مەتری دروست بکات، یان لانی کەم چەند شاڕێیەک دروست بکات کە شەقامى شەست مەترى ببەستێتەوە بەو گەڕەکانەى تازە دروست بون. به‌ هه‌مان شێوه‌، پڕۆژه‌ ستراتیژیه‌كانی رێگای (رانیه‌ - دوكان)، (ده‌ربه‌ندیخان – سلێمانی)، (هه‌ڵه‌بجه - سه‌یدسادق)، (پێنجوێن - سه‌یدسادق) كاركردن تیایاندا وه‌ستاوه‌ به‌ بیانوی ئه‌وه‌ی حكومه‌ت پاره‌ی نیه‌‌.

حكومه‌تی هه‌رێم له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی شاڕێیه‌كی ئابوری گرنگی وه‌ك سلێمانی – ده‌ربه‌ندیخان تا ئه‌گات به په‌روێزخان له‌سه‌ر سنوری‌ ئێران چاك بكات و فراوانی بكات، كه‌ هه‌م كاره‌ساتی هاتوچۆ كه‌مده‌كاته‌وه‌ و‌ بازرگانی و ئابوری ئه‌م سنوره‌ش زیاترده‌بوژێنێته‌وه‌‌ و هه‌لی كار دروستده‌كات، كه‌ ئه‌میش‌ جێگیری سیاسی لێده‌كه‌وێته‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه حكومه‌تی هه‌رێم، كه‌ زه‌لیلی ده‌ستی پارتیه‌،‌ ئه‌یه‌وێت‌ له‌ ڕێی ڕێگریكردن له‌ چه‌نده‌ها پرۆژه‌ی ستراتیژی له‌م جۆره‌وه‌، ئه‌م سنوره‌ و خه‌لكه‌كه‌ی به‌ره‌و برسێتی و هه‌ژاری زیاتر به‌رێت و سه‌ره‌نجام ناجێگیری سیاسی و خۆپیشاندانی زیاتر ڕوبكاته‌ ئه‌م سنوره‌ و له‌و ڕێیه‌وه‌ گۆڕان و یه‌كێتی و حزبه‌كانی ئه‌م سنوره‌ لاوازبكات و دواجار خۆی ده‌ست به‌سه‌ر ئه‌م سنوره‌دا بگرێت.

ئه‌بێت ئه‌م سنوره‌ فریای خۆی بكه‌وێت تا زیاتر كار له‌ كار نه‌ترازاوه‌ و ئابوریه‌كه‌ی زیاتر به‌ره‌و داڕوخان نه‌چوه‌. ئه‌وه‌ش به‌وه‌ ئه‌كرێت كه‌ هه‌رێمی كوردستان په‌یڕه‌وی سیسته‌می لامه‌ركه‌زی و فیدرالی بكات؛ واته‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك داهاتی و بودجه‌ی خۆی جیابێت و ده‌سه‌ڵاتی ئیداری ته‌واوی هه‌بێت بۆ جێبه‌جێكردنی چه‌نده‌ها پرۆژه‌ی ستراتیژی. ‌ئه‌گه‌ر دیقه‌ت بده‌ین له‌ ڕۆژئاوای كوردستان كه‌ په‌یڕه‌وی سیسته‌می لامه‌ركه‌زی و كانتۆنه‌كان ئه‌كه‌ن، له‌ هه‌ندێك له‌ كانتۆنه‌كاندا كه‌ هه‌مووی چه‌ند ساڵێكی كه‌مه‌ دروستبوون و به‌رده‌وام ڕووبه‌ڕووی شه‌ڕ و هێرش بونه‌ته‌وه‌، كه‌چی توانیویانه‌ (24)كاتژمێر كاره‌با دابینبكه‌ن، به‌ڵام له‌ هه‌رێمی كوردستاندا پاش (27)ساڵ حكومڕانی مه‌ركه‌زی هێشتا رۆژی (7)كاتژمێر كاره‌با هه‌یه‌.

‌بێگومان هه‌مومان پێمانخۆشه‌ كه‌ هه‌ولێری پایته‌خت زۆر له‌وه‌ش پێشكه‌وتوتر بێت، به‌ڵام به‌ مه‌رجێك له‌سه‌ر حسابی دواكه‌وتنی شار و ناوچه‌كانی تری هه‌رێمی كوردستان نه‌بێت، چونكه‌ ئه‌م زوڵمه‌ لێكه‌وته‌ی سیاسی و نیشتیمانی قوڵی ئه‌بێت و دور نیه‌ لێكترازانی هه‌رێمی كوردستانیشی لێبكه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ له‌ دنیادا یه‌كێك له‌ پایه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی دروستكردن و مانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ شار و شارۆچكه‌یه‌ك زوڵمیان لێ نه‌كرێت و هه‌موویان به‌ یه‌ك چاو سه‌یر بكرێن و هه‌موو هاوڵاتیه‌ك له‌ هه‌ر شوێنێكی كوردستانه‌ خۆی به‌ به‌شێك له‌م نیشتیمانه‌ بزانێت و ئاماده‌بێت خاكه‌كه‌ی و كیانه‌كه‌ی بپارێزێت. ئه‌مه‌ش به‌ دروشم و قسه‌ی قه‌به‌ دروست نابێت؛ حكومه‌تێك زوڵم له‌ پارێزگاكانی سلێمانی و هه‌ڵه‌بجه‌ و ئیداره‌كانی ڕاپه‌ڕین و گه‌رمیان بكات و پاشان داوای وه‌لائ و دلسۆزیان لێبكات و پێی وابێت، كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك دروشمی نیشتیمانی به‌تاڵ ئه‌توانێت فریویان بدات، ئه‌وه‌ خه‌یاڵخاویه‌.

به‌ڵام، ئه‌گه‌ر سیسته‌می لامه‌ركه‌زی و فیدراڵی په‌یڕه‌و بكرێت، هه‌ر شار و شارۆچكه‌یه‌ك گرنگی پێبدرێت و جۆرێك له‌ گه‌شه‌ی ئابوری یه‌كسان له‌ هه‌موو كوردستاندا په‌یڕه‌و بكرێت و هه‌ر هاوڵاتیه‌ك له‌ هه‌ر شوێنێكی كوردستانه‌ هه‌ست بكات بودجه‌ی كوردستان به‌شی ئه‌و و ناوچه‌كه‌ی ئه‌وی تیایه و سنوره‌كه‌ی بوژاوه‌ته‌وه‌ و هه‌لی كاری ده‌ستئه‌كه‌وێت و زوڵم له‌ خۆی و سنوره‌كه‌ی نه‌كراوه‌، ئیتر ئه‌و هاوڵاتیه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی پێویستی به‌ دروشمی قه‌به‌ و شتی له‌و بابه‌ته‌ بێت، وڵاته‌كه‌ و حكومه‌ته‌كه‌ی خۆش ئه‌وێت و ئاماده‌ ئه‌بێت خۆی له‌پێناویدا به‌خت بكات.

185 جار خوێندراوەتەوە