د. سه‌ردار عه‌زیز

پۆست به‌ره‌ی کوردستانی‌


ئه‌گه‌ر به‌ره‌ی کوردستانی وه‌ها ده‌نگ ده‌داته‌وه که سه‌ر به سه‌رده‌مێکی تره، ئه‌وا ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ پێی ده‌وترێت سازان هیچ نیه جگه له ناوێکی مێینه‌ی ناسک بۆ درێژه‌دان به به‌ره‌ی کوردستانی و عه‌قڵی به‌ره.

به‌ره‌ی کوردستانی له قۆناغی شاخدا دروست بوو له پاش ڕاپه‌ڕین درێژه‌ی هه‌بوو. جۆرێک بوو له پێکه‌وه‌بوونێکی شل و شۆقی هیزه کوردیه‌کان بۆ دابه‌شکردنی ده‌ستکه‌وته‌کان. ئه‌م به‌ره‌یه ئه‌وه‌نه‌بوو قۆناغێک بێت بۆ هێنانه ئارای ریککه‌وتن له سه‌ر بنه‌مای ڤیژن (روئیا) بۆ وڵات، یان به‌رهه‌م هێنانی ده‌زگا، یان له‌یه‌کگه‌یشتنی زیاتر و دروستبوونی متمانه له پێناو دابه‌شکردنی ڕۆڵه‌كان و هێنانه ئارای میکانیزمی کارکردنێکی باش.

به‌ره بریتی بوو له پێکه‌وه‌بوونێکی خێڵه‌کی، به عه‌قڵی خێڵه‌كی بۆ داکۆکیکردن له به‌رژه‌وه‌ندی خێڵه حیزب و پله و پایه‌ی کوێخاکانی حیزب. کاتێک ئه‌م زاراوه به سه‌رچوانه به‌كارده‌به‌ین مه‌به‌‌ستمان سوکایه‌تی یان بێڕێزی نیه به‌ڵکو مه‌به‌ستی سه‌ره‌کیمان دیاریکردنی سه‌رده‌می عه‌قڵی ئه‌م جۆره پێکه‌وه‌بوونه‌یه که سه‌رده‌می پێشمۆدرێنه، یان سه‌رده‌می فیودال.

چه‌مکی سازان ئه‌مڕۆ یانی رێککه‌وتن حیزبه‌كان له ده‌ره‌وه‌ی حکومه‌ت بۆ ئه‌وه‌‌ی پاشان رێککه‌وتنه‌كه بهێننه‌وه بۆ ناو ده‌زگاکانی حکومه‌ت، به تایبه‌ت په‌رله‌مان له‌وێدا موباره‌كه‌ی لێ بکه‌ن و بیشه‌رعێنن.

لێره‌دا سازان بریتیه له سازان له نێوان هێزه حیزبیه‌کان، که خه‌سڵه‌تێکی فیوداڵی هه‌یه، چونکه هێزی سیاسی کوردی به گشتی هیچ خه‌سڵه‌تێکی دیموکراسی ناوه‌كی تیادا نیه و هیچ بنه‌مایه‌كی نیشتمانی په‌یڕه‌و ناکات به‌ڵکو هه‌میشه ئامانجی مانه‌وه و سود وه‌رگرتنی خۆیه‌تی وه‌ك حیزب نه‌ك وه‌ك وڵات و نیشتمان.

ده‌كرێت ئێستا، پاش تێپه‌ڕێنی نزیکه‌ی سێ ده‌یه به سه‌ر به‌ره‌ی کوردستانیدا، قسه له سه‌ر دروستبوونی هێزێکی دووه‌می بکه‌ین که هێزی ده‌زگایه له هه‌رێمی کوردستان. ئه‌م هێزه ده‌زگاییه، له لایه‌ن سه‌رداره‌كانی به‌ره‌وه وه‌ها ده‌بینرێت که ده‌بێت ڕۆڵێکی لاوه‌كی و هاکه‌زاییان هه‌بێت. له هه‌مانکاتدا وه‌ها ده‌بینرێت که پێکهاتوه له که‌سانی کادیری ناوه‌ندی، که هێنده سه‌نگ و قورساییان نیه که بتوانن خۆیان له قه‌ره‌ی کێشه زه‌به‌لاحه‌کان بده‌ن. ئه‌م وه‌لا خستنی ده‌زگا و کادیره ناوه‌ندیه‌كان بۆ خۆی شێوازێکی ته‌کنیکی زیره‌كانه‌یه بۆ وه‌لا خستنی خه‌ڵك له ناو پرۆسه‌ی دیموکراسی هه‌رێمدا. دیاره سه‌رکرده‌ی حیزبه‌کان بڕوایان به دیموکراسی و ڕای خه‌ڵك و ده‌زگانیه، چونکه هیچ سه‌رۆک حیزبێک له ده‌ره‌وه‌ی حیزبه‌كه‌ی ده‌نگ ناهێنێت، ته‌نها به رێککه‌وتنی سه‌رۆک حیزبه‌کان خۆیان نه‌بێت. به‌م جۆره ئێمه ده‌توانین قسه له سه‌ر ململانێی مۆدێرنه‌و فیوداڵ بکه‌ین له هه‌رێمی کوردستان.

مۆدێرنه بریتیه له لایه‌نه لاوازه‌كه، بریتیه له ده‌زگا، له ده‌نگدان، له دیموکراسی و نوێنه‌رایه‌تی، بریتیه له یاسا، له ده‌ستور، هه‌موو ئه‌مانه بونیان هه‌یه به‌ڵام کاریگه‌رییان نیه. له زۆر جاریشدا بونیا کراوه‌ته بونێکی ئامرازی. بۆ نموونه ناتوانرێت باس له حکومی یاسا بکرێت، چونکه ئه‌وه‌ی له ئارادایه حوکمه به یاسا. به مانایه‌كی تر یاسا رێبه‌ڕی حوکم و دیاریکه‌ری سنوره‌كانی حوکمداری نیه، به‌ڵکو یاسا ئامرازێکه به‌کاردێت بۆ درێژه‌دان به حوکمڕانی به پێی پێویست.

بوونی ئه‌م هاوته‌ریبه له نێوان مۆدێرنه‌و ترادیسون دۆخێکی مه‌ترسیه. مه‌ترسی ئه‌م دۆخه له‌وه‌دایه که مۆدێرنه ڕه‌هه‌نده شۆڕشگێڕیه‌كه‌ی له ده‌ست ده‌دات و ده‌بێت ئامرازی خێڵه‌کێتی. ئه‌م جۆره په‌یوه‌ندیه وه‌ها ده‌کات که ته‌مه‌نی فیوداڵ و عه‌قڵی فیوداڵ درێژتربێته‌وه. له کاتێکدا که ئێمه له زۆر ڕه‌هه‌نده‌وه مۆدرێن ده‌بین. مۆدرێن ده‌بین له رووی پێداویستیه‌کانمانه‌وه، له رووی خواسته‌کانمانه‌وه، به‌ڵام ناتوانین مۆدرێن بین له رووی ئازادی و ئه‌خلاق و ماف و ڕۆڵمانه‌وه. چۆن له سه‌رده‌می مۆدرێندا بژیت، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ مافێکی مۆدرێنت هه‌بێت؟ ئه‌مه ئاسانه. له کۆمه‌ڵگایه‌كدا که له مێژوویدا بچوکترین شۆڕشی عه‌قڵی به خۆیه‌وه نه‌دیوه، ئاسانه مرۆڤه‌کانی ئه‌سیر بکه‌یت له نێو چوارچێوه ئاینیه نائاینیه‌كاندا. پیرۆزکردن و تاقانه‌كردنی مرۆڤه‌کان کارێکی ئاینی نائاینیه. به‌ڵام له به‌ر ئاماده‌یی عه‌قڵی دینی به ئاسانی وه‌رده‌گیرێت!

ئاماده‌یی ئه‌م عه‌قڵه ئاینیه له گه‌ڵ عه‌قڵه ئاینیه نائاینیه‌كه‌دا وه‌ها ده‌كات که په‌یوه‌ندی نێوان مۆدێرنه‌و ترادیشیون په‌یوه‌ندیه‌كی دیالیکتیکی نه‌بێت، به‌ڵکو په‌یوه‌ندیه‌کی ئامرازیه. په‌یوه‌ندی ئامرازی نابێته هۆی به‌ریه‌ککه‌وتنی فیکری، نابێته هۆی به‌رهه‌مهێنانی دیدی نوێ، به‌ڵكو زیاتر به‌کاربردن و پشت گوێ خستنه.

به‌ڵام له به‌ر نه‌گونجانی مۆدێرنه و ترادیشیون پێکه‌وه ئه‌وا ده‌رئه‌نجام دوو جۆره: یان خراپ به‌رهه‌مهێنان یان به‌ره‌وپێشچوونێکی خێرا.

به‌ڵام ده‌توانین بڵێین که ئێمه له سه‌ره‌تای هه‌نگاونانێکداین بۆ زیاتر تۆکمه‌كردنی ده‌زگاکانی مۆدێرنه له به‌رامبه‌ر فیوداڵه مۆدرێنه‌كاندا.

خوێندراوەتەوە931