د. سه‌ردار عه‌زیز

ئایا دیموکراسی کۆتایی هات له هه‌رێمی کوردستان؟‌

دیموکراسی له ئاستی جیهاندا له قه‌یراندایه. پرسی ئه‌وه‌‌ی که خه‌ڵك بتوانن به‌شداربن له به‌رێوه‌بردنی ژیانی خۆیاندا له رێگای به‌شدارکردنیان له هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌‌ریان له کۆمه‌ڵێک لاوه گه‌شتوه‌ته بن به‌ست.

ئێمه لێره‌دا بواری ئه‌وه‌مان نیه که قسه له سه‌ر دۆخی دیموکراسی بکه‌ین له جیهاندا، به‌ڵام هه‌رێمی کوردستان که ساڵانێکه ئه‌م زاراوه‌یه به‌كارده‌هێنێت وه‌ك جۆرێک له سیاسه‌تی حوکم، ئێستا به زه‌قی به‌ره‌و
قه‌یران ده‌ڕوات.

قه‌یرانی دیموکراسی هه‌رێم له سه‌رهه‌ڵدانی بنه‌ماڵه سیاسی و ئابوریه‌كاندا خۆی ده‌بینێته‌وه. چه‌مکی بنه‌ماڵه dynasty چه‌مکێکی خاوه‌ن مێژوویه‌كی درێژ و ئاڵۆزه. ده‌كرێت قسه له سه‌ر ئه‌م چه‌مکه بکرێت له زۆر ئاستدا، به‌ڵام لێره‌دا ئێمه ته‌نها تایبه‌ت بۆ دۆخی هه‌‌رێمه‌وه قسه‌ی لێده‌كه‌ین. ئه‌گه‌ر به‌راوردێکی خێرا بکه‌ین له نێوان مۆنتسکیو و هێگڵدا دوو ڕه‌هه‌ندی گرنگی بنه‌ماڵه‌مان بۆ ده‌رئه‌كه‌وێت. لای مۆنتسکیو جۆرێک له شه‌ره‌فمه‌ندایه‌تی یان نۆبڵێتی honor بونی هه‌یه.

چه‌مکی شه‌رفه‌مه‌ندایه‌تی له سه‌ده‌ناوه‌نده‌كانی ئه‌وروپادا تایبه‌تمه‌ندیه‌كی تایبه‌تی هه‌یه، ئه‌ویش بریتیه له جۆرێک خۆ جیاکردنه‌وه له ئه‌وانی تر. وه‌ك چارڵس تیللی نموونه ده‌هێنێته‌وه، شه‌رفمه‌ندایه‌تی وه‌ك خه‌ڵاتی رێزلێنان یان وه‌رزش وایه، ده‌بێت که‌سێک یان که‌مینه‌یه‌ك هه‌‌یان بێت هه‌‌تا مانای هه‌‌بێت ئه‌گه‌ر هاتوو هه‌موو هه‌یانبوو ئه‌وا نرخی نامێنێت. که‌واته به کورتی شه‌رفمه‌ندایه‌تی بریتیه له که‌سانێک که خاوه‌ن پێگه‌ی شه‌رفمه‌ندایه‌تین له به‌رامبه‌ر زۆرینه‌یه‌ك که لێی بێ به‌رین. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆخه پله‌داری و پڕ له نایه‌کسانیه‌دا له سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ریدا خواستی پێزانین دانپیانان recognition سه‌رهه‌ڵئه‌دات.

لێر‌‌ه‌دا ده‌كرێت قسه له سه‌ر دایه‌لۆگی به‌ناوبانگی کۆیله‌ و ئاغا بکه‌ین لای هێگڵ. که ئه‌مه سه‌ره‌تای جۆرێکه له دایه‌لۆجێک به‌مانای که‌سێک بۆئه‌وه‌ی هه‌ست به بوونی خۆی بکات پێویستی به‌ ئه‌و‌یتره هه‌تا دانی پیادابنێت. لێره‌وه ئاڵۆزی ئه‌وه سه‌رهه‌ڵئه‌‌دات که چۆن ئاره‌زوی ئه‌‌ویتر بۆخۆت ڕاده‌كێشێت.

له‌کاتێکدا ئێمه به هیوا بووین که دونیای سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری کوردی له دۆخی دواکه‌وتووی سه‌ده‌ ناوه‌ندیه‌کانه‌وه بگوێزێته‌وه بۆ مۆدرێن به‌ڵام ده‌بینین به ئامرازی مۆدرێن ده‌گه‌ڕێینه‌وه بۆ سه‌ده ناوه‌ندیه‌کان. لێره‌دا ئاڵۆزیه‌كه سه‌رهه‌‌ڵئه‌دات ئایا چۆن له رێگای دیموکراسیه‌وه، که یانی ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵك، ئێمه به‌ره‌وه دونیایه‌ك ده‌ڕۆین که خه‌ڵك خۆی له دۆخی بێده‌سه‌ڵاتیدا ده‌بینێته‌وه. چۆن به ده‌ستی خۆت بڕیار ده‌ده‌یت که تۆ شایانی ئه‌وه‌نیت ده‌سه‌ڵاتت هه‌بێت، توانات هه‌بێت، ئیراده‌ت هه‌‌بێت، رۆژێک له رۆژان ببیته حوکمڕان. لێره‌وه ژیانی پڕ له به‌ربه‌ست سه‌رهه‌ڵئه‌دات. ژیانی پڕ له به‌ربه‌ست له ئاستی ده‌روونی، له ئاستی تێڕوانین، له ئاستی ئابوری، له ئاساتی ئیراده.

چیدی مرۆڤی کورد ئه‌و که‌سه‌یه که ده‌بێت خۆی قه‌ناعه‌ت به خۆی بهێنێت که ئه‌و شایانی ئه‌وه‌نیه که به‌ڕێوبه‌ری وڵات بێت، که قسه‌ی هه‌‌بێت له سه‌ر دیاریکردنی چاره‌نوسی. ده‌بێت ئه‌و دێره کۆمه‌ڵایه‌تیه گشتگیری بکرێت که ده‌ڵێت (کاکه، ئه‌وه بۆ ئێمه‌مانان نیه!). به مانایه‌كی تر مرۆڤی کورد سنوری خۆی ده‌زانێت. له دۆخێکی وه‌هادا که بنه‌ماڵه‌كان له رێگای خوێنه‌وه پێگه و داهات وسامان و کورسی له باوکه‌وه بۆ کوڕ ده‌گوێزنه‌وه، دیموکراسی چ مانایه‌كی هه‌یه؟ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ڵامی پرسیاره‌كه به باشی بده‌ینه‌وه ده‌بێت له هه‌مانکاتدا بپرسین ئایا حیزب چ مانایه‌كی هه‌یه؟ کاتێک حیزب، حیزبێکی بنه‌ماڵه‌ییه، ئه‌وا یانی چیدی ده‌زگایه‌كی کۆمه‌ڵایه‌تی وسیاسی نیه که خاوه‌ن دیدێکی تایبه‌ت بێت بۆ حوکومڕانی له پانتایی گشتیدا له گه‌ڵ ئه‌وانیتردا ململانێ بكات بۆ به‌ڕێوبردنی وڵات، به‌ڵکو بریتیه له ده‌زگایه‌ك که خزمه‌تی که‌مینه‌یه‌كی باڵا ده‌كات و ئه‌ندامه‌كانی ئامرازن بۆ فه‌راهه‌مکرانی ئه‌و ئامانجه.

ئه‌ندامی حیزبی بنه‌ماڵه له رۆژی ده‌ست به‌كاربوونیه‌وه ماوه‌یه‌كی دیاریکراوی هه‌یه که په‌یوه‌سته به سودمه‌ندی ئه‌و ئه‌ندامه بۆ حیزبه‌كه‌ی، یان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی بنه‌ماڵه. ئه‌و ساته‌وه‌خته‌ی که سودی نه‌ما، ئه‌وه ده‌ستوبرد دوور ده‌خرێته‌وه، یان وه‌ك که‌سێکی بێ سه‌نگ و قورسایی ته‌ماشا ده‌كرێت. بۆیه ده‌بینیت خه‌ڵك دێن له پڕ ده‌رده‌که‌ون پانتایی فراوان داگیرده‌كه‌ن، هه‌تا مه‌رامێکی تایبه‌ت جێبه‌جێ بکه‌ن، هه‌رکه کاره‌كه مه‌یسه‌ر بوو هه‌ر زوو ده‌خرێنه خانه‌ی بێده‌نگیه‌وه. به مانایه‌كی تر له حیزبی بنه‌ماڵه‌دا ئه‌ندام ته‌نها ئه‌و کاته بونی هه‌یه که له خزمه‌‌تی ڕه‌هه‌ندێکی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی بنه‌ماڵه‌دابێت. ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌ خاوه‌ن هه‌موو ده‌ستکه‌وته‌كانی حیزبه، ئه‌ندامانی حیزب هه‌موو له‌وێدان بۆئه‌وه‌ی بژێویان دابین بکه‌ن. بۆیه ئه‌ندامانی حیزبی بنه‌ماڵ‌ ده‌بێت هه‌میشه مه‌منون بن که وه‌ك ئه‌ندام وه‌رگیراون. ئه‌م عه‌قڵیه‌ته له هه‌ناوی حیزبه‌وه ده‌گوێزرێته‌وه بۆ کۆمه‌ڵگا. حیزب له‌م پرۆسه‌ی گواستنه‌وه‌دا رۆڵی فه‌راهه‌مکه‌ر و سازێنه‌ر و سه‌پاندن و کوشتوبڕ ده‌بینێت.

ئیتر له ئه‌نجامدا دوو پێکهاته هه‌ن له کۆمه‌ڵگادا، یه‌کێکیان پێکهاته‌ی باڵا و ئه‌‌ویتر پێکهاته‌ی نزم. پێکهاته‌ی باڵا بریتیه له ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌كان، پێکهاته‌ی نزم بریتین له خه‌ڵكی ڕه‌ش و رووت، ئه‌وانه‌ی به ده‌ست که‌می بژێوی و تاڵی ژیانه‌وه ماخۆلانیانه. له نێو ئه‌م دوو پێکهاته‌یه‌دا هیچ وه‌ك نیه. بۆ نموونه، بڕوانامه‌ی که‌سی ئه‌ندامی بنه‌ماڵه له سه‌رووی هه‌موو بڕوانامه‌کانه‌‌وه‌یه، خوێنی ئه‌ندامی بنه‌ماڵه له خوێنی هه‌موان ئاڵتره، گه‌نجێکی ئه‌ندامی بنه‌ماڵه له گه‌نجێتی هه‌موو گه‌نجانه گه‌نجتره، خه‌باتی ئه‌ندامی بنه‌ماڵه بارتاقای خه‌باتی هه‌زاران هه‌زار خه‌ڵکی ڕه‌شوروته. خه‌لکی ڕ‌‌ه‌شوروت که شه‌هید ده‌بن ئه‌گه‌ری هه‌یه موچه‌یه‌ك به ده‌ست بهێنن، به‌ڵام شه‌هیدبوونی ئه‌ندامی بنه‌ماڵه گه‌ره‌نتی حوکمڕانی وڵاتی له گه‌ڵدایه.

که‌واته دیموکراسی یانی چی؟ دیموکراسی له دۆخێکی وه‌هادا بریتیه له که‌ڕنه‌ڤاڵێک که سازده‌كرێت هه‌تا جۆش و خرۆشی خه‌ڵكی ڕه‌شورووت بوروژێنرێت بۆئه‌وه‌ی بێن به‌یعه‌ت تازه‌بکه‌نه‌وه. ئایا ده‌توانین به دیموکراسی (ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵک) بڵێین دیموکراسی کاتێک که خه‌ڵك له رێگای پرۆسه‌یه‌كی وه‌هاوه به هیچ شێوه‌یه‌ك پیاده‌ی مافی خۆیان ناکه‌ن، به‌شدار له ده‌سه‌ڵاتدا ناکه‌ن، هیچ گۆڕانکاریه‌ك ناهێننه ئاراوه. بێگومان نه‌خێر. تاوانباری سه‌ره‌کی له دۆخێکی وه‌هادا ته‌نها خه‌ڵکه. ده‌كرێت بوترێت که‌لتوره چونکه مرۆڤی کوردی ناتوانێت وێنای حکومه‌ت وکۆمه‌ڵگا و نیشتمان و چاکه‌ی گشتی وبه‌رژه‌وه‌ندی باڵا و ژینگه و دیپلۆماسیه‌ت و ئابوری و جیوپۆله‌تیک بکات به‌ڵکو زیاتر دونیای ئه‌و دونیای گه‌ڕه‌که‌که‌یه‌تی.

کاتێک بنه‌ماڵه‌كان ده‌توانن دیموکراسی بکوژن، ئه‌وا له ئه‌نجامدا هیچ رێگریه‌ك نامێنێت له به‌رده‌م باڵایی ره‌هایاندا. له دۆخێکی وه‌هادا ده‌بێت سه‌ره‌تا شه‌ڕی خۆت بکه‌یت، پاشان شه‌ڕی قۆرخکه‌ران. ئه‌وه‌ی پێویسته ئومێدێكی ئێرنست بلۆخیانه‌یه.

له‌فه‌یسبوكی‌ نوسه‌ره‌وه‌

خوێندراوەتەوە438