د. سه‌ردار عه‌زیز

پوخته‌ی ‌سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا‌


کورد به ده‌ست تێنه‌گه‌یشتنێکی ترسناکه‌وه ده‌ناڵێنێت له ستراتیژی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی هێز و ده‌وڵه‌ته‌كان له دونیادا. یه‌كێک له‌و وڵاتانه‌ی که کورد زۆرترین خراپ تێگه‌شتن و خۆ به هه‌ڵه‌بردنی هه‌یه ده‌رباره‌ی ئه‌مریکایه. هه‌موو قه‌یرانی کورد له‌و نیگایه‌وه سه‌رچاوه ده‌گرێت که کوردانه ده‌‌ڕوانێته دونیا. ئه‌مه مانای ئه‌وه‌نیه که وه‌ك‌ کوردێکی به‌ئاگا له پێگه‌ی جیوپۆله‌تیکی کورد ده‌نواڕێته دونیا، به‌ڵکو ته‌واو به پێچه‌وانه‌وه. ڕوانینی کوردانه یانی ڕوانینێکی پشت به‌ستوو به سۆز، به عه‌قڵی خێزانی و خێڵه‌كی.

به هه‌ڵه تێگه‌یشتن له ئه‌‌مریکا و کورد ته‌نها سیاسی و چاودێر و خه‌ڵكی ساده‌كوردی نه‌گرتوه‌ته‌وه به‌ڵکو زۆربه‌ی زۆری ئه‌و نوسینه ئه‌كادیمی و بڕوانامه باڵایانه‌ی که له زانکۆ جۆراوجۆره‌كانی دونیادا له سه‌ر ئه‌م بابه‌ته ده‌نوسن به ده‌ست خراپ تێگه‌یشتنێکی قووڵه‌وه ده‌ناڵێنن. میتۆدی باو له‌م بواره‌دا وه‌هایه که کرۆنۆلۆجیانه دوای ئه‌و رووداوانه ده‌که‌ون که له‌م په‌یوه‌ندیه‌دا روویداوه له میانه‌ی کاتدا و هه‌وڵ ده‌درێت که ده‌رئه‌نجامێک له‌م پرۆسه‌یه هه‌ڵبهه‌نجرێت.

له‌م نوسینه‌دا هه‌وڵی ئه‌وه‌ ئه‌ده‌م به کورتی و به پوختی ستراتیژی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا به گشتی و به‌رامبه‌ر کورد بخه‌مه پێش چاو. پوخته‌ی دیده‌كه‌ی من ئه‌مه‌یه. ئه‌مریکا ئامانجی له سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وه‌یه که باڵاده‌ستی بێ ڕکه‌به‌ربێت له ئاستی گه‌ردووندا. سیاسه‌ته‌كانی له هه‌ر بستێکی سه‌ر گۆی ئه‌م زه‌ویه، سه‌رباری جیاوازی و هه‌ندێکجار ناته‌باییان، هه‌موو له پێناو ئه‌م ئامانجه‌دایه.

پاشخان

پاش سه‌رکه‌وتنی له جه‌نگی جیهانی دووه‌م، ئه‌مریکا که‌وته سه‌ر خولیای ئه‌وه‌ی که ببێته هێزێکی جیهانی، ئه‌گه‌ر بۆی بکرێت ببێته به‌هێزترین هێزی جیهان. به‌ڵام هه‌ر پاش جه‌نگی جیهانی دووه‌م جه‌نگی سارد ده‌ستی پێکرد. جه‌نگی سارد له رووی ستراتیژیه‌وه مانای وه‌هابوو که ئه‌مریکا له‌بڕێکی زۆری گۆی زه‌وی هێزێکی نه‌یاری هه‌یه که رێگره له ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریکی. وه‌ك هه‌موو هێزێک، ئه‌مریکا و سۆڤیه‌ت ته‌یاربوون به چه‌ك و سه‌رباز، ئایده‌لۆژیا و پروپاگه‌نده هه‌روه‌ها ته‌کنه‌لۆجیا. هه‌ریه‌ك له‌م ئامرازانه پێکه‌وه یان به جودا له شوێنه جیاوازه‌كانی دونیادا به‌کارده‌برا له پێناو رکه‌به‌رایه‌تی یه‌كتر. ئه‌م رکه‌به‌رایه‌تیه شێوازی جیاوازی به‌خۆیه‌وه ده‌بینی: هه‌ر له داگیرکردنی وڵاته‌وه، هه‌تا دروستکردنی حیزبی دارد‌‌ست و پشتیوانی سه‌رکرده‌كان و هاریکاری ئابوری و سه‌ربازی له خۆی ده‌گرت.

پاش روخانی دیواری به‌رلین زه‌مینه‌ی ئه‌وه ره‌خسا که ئه‌مریکا خه‌ونی باڵاده‌ستی خۆی ڕابگه‌یه‌نێت. یه‌که‌م ده‌قی پروپاگه‌نده‌یی له‌م بواره‌دا ده‌قی کۆتایی مێژووی فرانسیس فۆکۆیامابوو. کاتێک مامۆستاکه‌ی فۆکۆیاما به ده‌قی پێکدادانی که‌لتوره‌كان وه‌ڵامی فۆکۆیاما ئه‌داته‌وه، یانی هێشتا دونیا بێ ڕکه‌به‌رنیه بۆ باڵاده‌ستی ئه‌مریکا. به‌ڵکو گه‌ر کۆمۆنیزم وه‌ك رکه‌به‌رێک دۆڕا، ئه‌وا که‌لتور جێگای گرتوه‌ته‌وه و که‌لتوره‌كان له دۆخی پێکه‌وه‌بووندانین به‌ڵکو له دۆخی پێکداداندان.

به‌ڵام ئه‌مه رێگر نه‌بوو هه‌تا ئه‌مریکا ده‌ست بکات به سیاسه‌تی سه‌پاندنی هه‌ژه‌مونیه‌ت. هه‌ژه‌موون سه‌پاندن ده‌كرێت به گراند ستراتیژی ناوببرێت یان ستراتیژی مه‌زن. ئه‌م جۆره ستراتیژیه بریتیه له تاکه ستراتیژێه‌تێکی دیاریکراو که هه‌موو هێزه‌کانی ده‌وڵه‌ت به نه‌رم و ره‌قه‌وه ده‌خرێته کار بۆ فه‌راهه‌مبوونی. گراند ستراتیژی له خه‌ون و تواناوه سه‌رچاوه ده‌گرێت. خه‌ون به‌مانی ئه‌وه‌ی وڵاتێک چۆن ده‌خوازێت وێنای خۆی بکات، چۆن وێنابکرێت له لایه‌ن ئه‌وانی تره‌وه هه‌روه‌ها توانا بریتیه له ئامرازه‌کانی فه‌راهه‌مکردنی ئه‌م خه‌ونه. بوونی ئه‌م دوانه گرنگه. بۆ نموونه وڵاتێکی وه‌ك چین له مێژوودا هه‌رگیز ئامانجی ئه‌وه نه‌بووه که له سنوری دیاریکراوی خۆیه‌وه بچێته ده‌ره‌وه، چونکه خۆی وه‌ها وێناکردوه که ناوه‌ندی دونیایه و ده‌ره‌وه‌ی سنوری چین شایانی ئه‌وه‌نیه که بۆی بڕۆیت. به‌ڵام ئه‌مریکا دروستبوونی له ئه‌نجام فراوانخوازی و ده‌ست به‌سه‌راگرتنی خاک و ئاوی خه‌ڵکانی تر بووه، ئه‌وه‌ی‌ پێی ده‌وترێت فرۆنتێر.

سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو وڵاتێک بریتیه له دوو ڕه‌هه‌ند: یه‌كه‌م؛ سیاسه‌تکردن له ده‌ره‌وه له پێناو ئامانجی ناوه‌وه. گه‌ر وڵاتێک کاڵا به‌رهه‌م بهێنێت ده‌بێت کرۆکی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی له سه‌ر ئه‌وه‌بێت که چۆن به جۆرێک سیاسه‌ت بکات هه‌تا زه‌مینه بۆ فرۆشتنی زیاتری کاڵا بسازێنێت له ده‌ره‌وه. به‌ڵام بۆ وڵاتێکی وه‌ك ئه‌مریکا وه‌ك هێزێکی گه‌وره، سیاسه‌تی ده‌ره‌وه جودایه له سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتێكی ئاسایی. لێره‌دا ده‌ره‌وه بۆ ئه‌مریکا، به پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان کیشوه‌رێک یان ناوچه‌یه‌كی تایبه‌تی سه‌ر گۆی زه‌وی نیه به‌ڵکو هه‌موو گۆی زه‌وی و ئاسمان و گه‌ردوونه. که‌واته جۆری دووه‌می سیاسه‌تی ده‌ره‌وه ئه‌وه‌یه که سیاسه‌تی ده‌ره‌وه بوونی نیه، به‌ڵکو هه‌موو دونیا به‌شێکه له سیاسه‌تی ناوه‌وه.

له‌م جۆره سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا ئه‌مریکا له هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه که چۆن له سه‌ر گۆی زه‌وی هێزێکی تری وه‌ها سه‌رهه‌ڵنه‌دات که رکه‌به‌رایه‌تی بکات. ئه‌م سیاسه‌ته به شێوازێكی چڕ و فراوانتر هه‌ما سیاسه‌ته که به‌ریتانیا پاش شه‌ڕی ناپۆلیون به‌رامبه‌ر ئه‌وروپا گرتیه‌به‌ر: ئه‌ویش له رێگای هاوسه‌نگی هێزه‌وه رێگرتن له سه‌رهه‌ڵدانی هه‌‌ر وڵاتێک که خواستی ئه‌وه‌ی هه‌بێت که ده‌ست به سه‌ر کیشوه‌ری ئه‌وروپادا بگرێت. له ماوه‌ی چه‌ند ساڵی رابووردوودا ئه‌مریکا، به هۆی ئه‌م دیده‌وه زیاتر چالاک بووه، به تایبه‌ت له رووی سه‌ربازیه‌وه له جیهانی ئیسلامیدا، چونکه ئه‌م پانتاییه، ته‌نها جێگایه‌ك بووه که دژایه‌تی ئه‌مریکای تیاداکراوه به شێوه‌یه‌‌کی چه‌كداری.

له‌م پێناوه‌دا ئه‌‌مریکا چه‌ند جه‌نگێکی به‌رپاکرد. ئه‌م جه‌نگانه له کاتێکدا سه‌رکه‌وتووبوون له رووی سه‌ربازیه‌وه به‌لام له رووی سه‌قامگیری و دابینکردنی ئاسایشه‌وه شکستخواردبوو. به‌ڵام ئامانجی سه‌ره‌كی پێکا له‌وه‌ی که چیدی تیرۆریزمی ئیسلامی مایه‌ی مه‌ترسی نیه بۆ سه‌ر سیسته‌می ئابوری وسیاسی جیهانی، به‌‌ڵکو زیاتر وه‌ك تێکده‌رێکه.

ئه‌وه‌ی ده‌بێت بۆ ئێمه‌ی کورد روون بێت ئه‌مه‌یه: کرۆکی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا درێژه‌پێدان و پاراستنی هێژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکایه به سه‌ر جیهاندا. ئه‌م دۆکترنه نه‌گۆڕه، به‌ڵام ئه‌‌و ئامرازانه‌ی که به‌كارده‌برێت بۆ فه‌راهه‌مبوونی له جێگایه‌كه‌وه بۆ جێگایه‌كی تر ده‌گۆرێت هه‌روه‌ها له رووی کاتیشه‌وه ده‌گۆڕیت.

ئامرازه‌كانی هێژه‌مۆنیه‌ت

ئه‌‌مریکا له هه‌ر وڵاتێکی تری دونیا زیاتر ئامرازه‌كانی هه‌ژه‌مۆنیه‌تی هه‌یه. ئه‌مریکا خۆی له باوه‌شی دوو زه‌ریادایه که هێزه‌كانی تر به ئاسانی ناتوانن پێی بگه‌ن. هه‌ردوو وڵاتی که‌ندا و مه‌كسیک له دۆخێکدا نین که مایه‌ی هیچ جۆره مه‌ترسیه‌ك بن بۆ سه‌ر ئاسایشی نیشتمانی ئه‌‌مریکا.

ئه‌مریکا له‌م جوگرافیا تایبه‌ته‌وه خه‌ونی خۆی بۆ باڵاده‌ستی له دونیادا پیاده ئه‌كات. هه‌ر له سه‌ره‌تاوه ئه‌م کیشوه‌ره خۆی وه‌ك روناکیه‌ك‌ بینیه‌وه له سه‌ر گردێک. ئه‌م میتافۆره به مانای ئه‌وه‌ی که دونیا تاریکه و ئه‌مریکا روناکی سه‌ر گرده‌که‌یه. که‌واته یه‌كه‌م ئامرازی هه‌ژه‌مۆنیه‌ت ئه‌و باوه‌ڕه‌یه که له ئاگایی بیرمه‌ند و سیاسه‌ت دارێژه‌رانی ئه‌مریکادا ره‌گی قووڵی هه‌یه که‌ ئه‌وان سه‌رپشکی دونیای نوێن و ده‌بێت روناکی بن بۆ رووناکردنه‌وه‌ی تاریکیه‌كان. ئه‌م خه‌ونه تێکه‌ڵه به ئاین. ڕه‌نگه که‌م وڵاتی تر هه‌بێت هێنده‌ی ئه‌مریکا ئاینی بێت. به‌جۆرێک ئه‌مریکیه‌كان خۆیان به ئورشه‌لیم یان قودسی دووه‌م ده‌بینن. دیاره ئورشه‌لیم چونکه ئه‌وان بنه‌مای ئه‌فسانه‌كانیان له ئینجیله‌وه وه‌رده‌گرن نه‌ك قورئان. عه‌لمانیه‌‌تی ئه‌‌مریکی بنه‌ماکه‌ی له دژایه‌تی ئاینه‌وه نه‌هاتووه، به‌ڵکو هۆکاری عه‌لمانیه‌تی ئه‌مریکی ئه‌وه‌یه که له ئه‌مریکا کۆمه‌ڵێک زۆر له کڵێسا هه‌یه (کڵێسا لێره‌دا یانی په‌یڕه‌وی ئاینی جیاواز). باوکانی دارێژه‌ر له‌وه ترسان که یه‌كێک له‌م کڵێسایانه ده‌ست به سه‌ر سیاسه‌تدا بگرێت و بۆخۆی قۆرغی بکات بۆیه عه‌لمانیه‌تیان کرده بنه‌مای ده‌سه‌ڵات. ئه‌م تێکه‌ڵه‌یه له ئاین و دونیایی وه‌ها ده‌کات که باڵابوونی ئه‌مریکا و خۆ سه‌پاندنی به سه‌ر دونیادا لای زۆرێک له‌ئه‌مریکاییه‌كان کارێکی پڕ له خێر و چاکه بێت. زۆربه‌ی زۆری ئه‌و ئه‌مریکیه‌کانه‌ی که بینیومن، ته‌نانه‌ت خۆێندکارانی بواری سیاسه‌تیش، که مرۆڤ چاوه‌ڕوان ده‌كات زیاتر به‌ئاگابن، مه‌گه‌ر له به‌ره‌ی چه‌پ بن، ئه‌گینا بڕوایان وه‌هایه که ئه‌مریکا له زۆربه‌ی جێگاکانی دونیادایه بۆ چاکه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و جێگایانه نه‌ك ئه‌مریکا خۆی.

که‌‌واته ئێمه وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك فه‌نتازیایه‌كمان هه‌یه ڕه‌نگرێژکراوه به دین، له هه‌مانکاتدا بووه‌ته باوه‌ڕی گومان لێنه‌كراو لای هه‌موان. ئه‌م دۆخی باوه‌ڕی گومانلێنه‌كراوه، که بیار بۆردیو ناوی ده‌نێت دۆکسا، زۆر گرنگه. چونکه پاشخانێک داده‌رێژێت که ئه‌مریکا به ده‌گمه‌ن رووبه‌رووی ناڕه‌زایی ده‌بێته‌وه بۆ کاره‌كانی له ناوه‌وه مه‌گه‌ر له دوو باردا: یه‌كه‌م، ببێته هۆی کوشتارێکی زۆری خه‌ڵكی ئه‌مریکا، یان زیانێکی زۆری ئابوری ئه‌مریکا. هه‌رچه‌نده پاش شه‌ڕی ڤێتنام خزمه‌‌تی سه‌ربازی له ئه‌مریکا هه‌ڵوه‌شایه‌وه، چون بۆ سه‌ربازی به خواسته. ئه‌مه‌ش بوه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی که چینی هه‌ژار و مامناوه‌ندی خواره‌وه ببنه سه‌رباز، که مه‌رگیان بۆ چینی باڵا و مامناوه‌ند هێنده بایه‌خی نیه.

ئابوری هۆکارێکی تری باڵاده‌ستی ئه‌مریکایه. له راستیدا ئابوری پاڵنه‌ر و هۆکاره له هه‌مانکاتدا. ئابوری یانی کاڵا، بازاڕ، که‌ره‌سته‌ی خاو، وزه، ڕێره‌وه‌كانی گواستنه‌وه‌ی کاڵا، کێبڕکێ، داهێنان و خاوه‌ندارێتی داهێنان، خه‌ون، که‌لتور و زۆری تر. بۆئه‌‌وه‌ی ئابوری ئه‌مریکا به‌هێزبێت ده‌بێت ئه‌مریکا به‌هێزبێت. هه‌میشه کۆمپانیا و سه‌رباز پێکه‌وه‌ن. هه‌ردوو حکومه‌ت و که‌رتی تایبه‌ت به ئاگان که بوونیان پێکه‌وه به‌ستراوه، به‌هێز و لاوازیان پێکه‌وه گرێدراوه. بۆ نموونه کاتێک چین وه‌ك وڵاتێک به‌ره‌و ئه‌وه ده‌ڕوات که ببێته مه‌زنێکی ئابوری ئه‌وا خێرا ئه‌مریکا له کاتێکدا هه‌‌وڵده‌دات لێی سودمه‌‌ندبێت له هه‌مانکاتدا ده‌بێت چاودێری بکات چۆن سنورداری بکات. ئه‌مه له زاراوه‌ی ئه‌مرۆدا (جیوپۆله‌تیک) پێی ده‌ڵێن پیڤۆت. که ئێستا ئۆباما به گه‌رمی سه‌رقاڵیه‌تی.

ئه‌مریکا و‌‌ك شارستانیه‌تێکی که‌پیاتالیزم ده‌بێت هه‌میشه له پرۆسه‌ی داهێنان و روخان یان کۆتایی پێهێناندا بێت. ئه‌م پرۆسه‌یه چه‌ند شێوازێکی هه‌یه. بۆ نموونه کاتێک شتێک داده‌هێنرێت، ده‌بێت هه‌رزوو شتێکی تر دابهێنرێت که وه‌ها بکات داهێنراوه کۆنه‌كه بێکه‌ڵك بێت. ئه‌مه نه‌ك له ئاستی کاڵادا به‌ڵکو له ئاستی سیاسه‌تی ئابوری جیهانیشدا به‌رێوه‌ده‌چێت. ئه‌مریکا له رێگای ئامرازی تایبه‌تی وه‌ك رێککه‌وتنی سه‌ربازی و ئابوری، له رێگای کۆمپانیاکانیه‌وه، له رێگای هه‌ردوو بانکی نێوده‌وڵه‌تی و ئای ئێم ئێفه‌وه به‌رده‌وام له هه‌‌وڵی ئه‌وه‌دایه که سیاسه‌تی ئابوری و سیاسی وڵاتانی تر دابڕێژێت. له ئێستادا ئه‌م سیاسه‌ت له قۆناغی نیولیبرالیزمیدایه. که یانی حکومه‌تی بچوک، بازاڕی کراوه، ئاسانکاری بۆ کۆمپانیای بیانی، کێبڕکێ، داڕشتنی یاسا بۆ پاراستنی مافی کۆمپانیاکان، بوونی هێزی سه‌ربازی و پۆلیسی به‌هێز له‌لایه‌ن وڵاته‌وه بۆ پاراستنی به‌ریوه‌چوونی پرۆسه‌ی بازاڕ.

به‌ڵام ئابوری له هه‌ماکاتدا پێویستی به هێزو خه‌یاڵ هه‌یه. گه‌ر ئه‌مریکا به‌هێزنه‌بێت که‌س خه‌یاڵی پێوه‌ناکات، که‌س کاڵای ناکڕێت، که‌س سیسته‌می ئابوریه‌كه‌ی په‌یڕه‌وناکات. به‌هێزی ئه‌مریکا له دوو ئاستدا گرنگه، وه‌ك پاڵپشت و هه‌‌روه‌ها وه‌ك زاده‌ی خه‌یاڵ. به‌بێ بوونی سینه‌مای هۆلیود، که‌س هێنده کاڵای ئه‌مریکی ناکڕێت، که‌س هه‌‌ست به چێژناکات له ماکدۆناڵند. وه‌ك ژیژاک ده‌ڵێت هۆلیود هه‌روه‌ها کانگای به‌رهه‌مهێنانی ویناو ئایده‌لۆژیایه.

له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا ئابوری جیهانی چوه قۆناغێکی زۆر جیاوازه‌وه. ئه‌ویش قۆناغی ئابوری پاره‌یه یان فاینانس. به کورتی ئه‌مجۆره ئابوریه بریتیه له بوونی پاره‌یه‌كی ئێجگار زۆر له ده‌ست که‌سان و کۆمپانیاکانی که‌رتی تایبه‌ت. ئه‌م بڕه پاره‌یه هه‌میشه به دوای دۆخێکی گونجاودا ده‌گه‌رێت له سه‌ر گۆی زه‌وی بۆئه‌وه‌ی به شێوازێکی سودمه‌ند بخرێته گه‌ڕ. دیاره له رێگای قه‌رزی سوه‌وه. له چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابوردوودا ئه‌م بڕه پاره زۆره له ناوچه جیاوازه‌كانی گۆی زه‌وی بوه‌ته مایه‌ی هه‌ڵکشان و داکشانی ئابوری خێرا که له ئه‌نجامدا خه‌ڵکی ئه‌و ناوچانه باجێکی زۆریان داوه. دیارترین نموونه ئه‌مریکای لاتین و رۆژهه‌ڵاتی ئاسیایه. که‌سایه‌تی و بانک و ناوه‌نده‌کانی ئه‌مریکا خاوه‌ن زۆرترین بڕی ئه‌م پاره‌یه‌ن.

هه‌‌رچی که‌لتوره به شێواز و ئاستی جیاواز کار ده‌کات. که‌لتوری ئه‌مریکی که‌لتوری نمایشی شت و وێنایه. به پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی شارستانیه‌ته‌كانی مۆدرێنه‌وه شارستانی ئه‌مریکی شارستانی وشه نیه به‌ڵکو شارستانی وێنایه. له هه‌مانکاتدا له شێوازی باڵابوونی نیه. ئه‌ندی وارهۆڵ ڕه‌نگه نموونه‌ی باڵای هونه‌ری ئه‌مریکی بێت. وارهۆڵ ته‌نها بریتیه له دووباره كردنه‌وه‌یه‌كی ئه‌وه‌ی هه‌یه وه‌ك خۆی. ئه‌مه‌ش کرۆکی هونه‌ر و چێژی هونه‌ری ئه‌مریکیه، بێ تێڕامان شته‌كان به بڕێکی زۆر وه‌ك خۆی به‌رهه‌م بهێنه.

ئه‌وه‌ی پێویسته جه‌ختی لێ بکه‌ینه‌وه لێکدانه‌بڕانی بواره‌كانه. سه‌رباری ده‌رکه‌وتنیان وه‌ك جیاواز، هه‌موو بواره‌كان له په‌یوه‌ندیه‌كی ته‌واوکه‌ری پته‌ودان، گه‌رچی هه‌ندێکجار وه‌ها ده‌رده‌که‌ون که رکه‌به‌ری یه‌كتربن. ئه‌‌وه‌ی له شێوازی هونه‌ری ئه‌ندرێ واڕهۆڵدا رووده‌دات له بواری ته‌كنه‌لۆجیا و میدیاشدا رووده‌دات. وه‌ك چۆن وارهۆل هونه‌ری له چێژی چینی باڵاوه گۆڕی بۆ هه‌موان، ئامانجی زانست و ته‌كنه‌لۆجیاش ئه‌وه‌یه که هه‌موو به‌رهه‌مهێنراوه‌كانی بۆ هه‌موان بێت له پێناو قازانج و سودی زیاتر. ئه‌وه‌ی له‌م بوار‌‌دا ده‌بێت به تایبه‌ت بمێنێته‌وه مافی خاوه‌نداری ئینتلێکچواڵه. کاتێک که‌سێک داهێنانێک ده‌هێنێته ئاراوه ئه‌‌وا ئه‌و که‌سه خاوه‌نی ئه‌و داهێنانه‌یه بۆ که‌سی تر نیه به‌بێ ره‌زامه‌ندی ئه‌و به‌رهه‌می بهێنێته‌وه. ئه‌ـ بواره له گه‌ڵ چیندا مایه‌ی مشتومڕێکی زۆره. چونکه چین ئابوری کۆپیکردنه، نه‌ک داهێنان.

به‌ڵام هه‌ندێک بواری ته‌کنه‌لۆجیا به شێوازی جیاواز کارده‌كه‌ن. دیاریترینیان بواری چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نیه. چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی وابه‌‌سته‌یه به قه‌یران، مه‌ترسی، ئاسایش، ململانێی هێز. به‌ڵام له ڕوانگه‌ی ئه‌مریکا و رۆژئاواوه سه‌رباری ئه‌مانه هه‌روه‌ها وابه‌‌سته‌یه به بواری تریشه‌وه. یه‌کێک له دیاریترین بواره‌كان نه‌وته. کاتێک ئه‌مریکا بڕێکی زۆر نه‌‌وت ده‌كرێت له ده‌ره‌وه، ئه‌وا ده‌بێت مشوری ئه‌وه بخوات که چۆن ئه‌و پاره‌یه‌ی که له ناوه‌وه‌ی وڵات چوه‌ته ده‌ره‌وه بهێنرێته‌وه ناو وڵاته‌‌وه. چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی یه‌کێکه له‌م ئامرازانه‌ی که به‌و وڵاتانه ده‌فرۆشرێت که نه‌‌وت به‌رهه‌م ده‌هێنن، که له رێگایه‌وه به بڕێکی زۆر ئه‌و پاره‌یه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ناو وڵات. بازرگانی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی له ئه‌مریکا له دۆخێکی تایبه‌تدایه. ئایزنهاوه‌ر پاش سه‌رکه‌وتنی جه‌نگی جیهانی دووه‌م یه‌كه‌م که‌س بوو که هوشیاری دایه ئه‌مریکیه‌كان له مه‌ترسی باڵاده‌ستی ئه‌م که‌رته. به‌ڵام ئه‌وه‌ی ناتوانرێت نکوڵی لێبکرێت رۆڵی ئه‌م که‌رته‌بوو له بوژانه‌‌وه‌ و به‌هێزکردنی هه‌ردوو بواری کار و داهێنانی زانستی له رۆژانی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا له ئه‌مریکا که زه‌مینه‌ی ئه‌وه‌یان سازان پاشان ئه‌مریکا به ئاسانی ببێته یه‌كێک له زلهێزه‌كانی جیهان.

چۆنێتی سه‌پاندنی باڵاده‌ستی ئه‌مریکا

گه‌ر ئامانجی سه‌ره‌كی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا سه‌پاندنی هه‌ژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکایه به سه‌ر دونیادا ئه‌وا به دڵنیاییه‌وه ئامانجێکی وه‌ها گه‌وره چه‌ندین شێوازی جیاوازی هه‌یه. ئه‌وه‌ی له سه‌ره‌وه پێشانماندا ئامرازه‌كان بوون. لێره‌دا ئه‌م شێوازانه ده‌خه‌ینه به‌رچاو که ئه‌و ئامرازانه به‌کارده‌بات. به مانایه‌كی تر چۆن ئه‌و هێز و توانایانه‌ی که کئه‌مریکا وهك وڵاتێک هه‌یه هه‌موو بخرێته گه‌ڕ له پێناو سه‌پاندنی هه‌ژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکادا.

به گشتی سێ قوتابخانه‌ی فیکری له ئارادان.

قوتابخانه‌ی ئیمپراتۆریه‌ت: لایه‌نگرانی ئه‌م قوتابخانه‌یه وه‌های به‌باش ده‌زانن که ئه‌مریکا دونیا وهك ئیمپراتۆریه‌تێکی خۆی ببینێت و مامه‌ڵه‌ی له گه‌ڵدا بکات. به‌و مانایه به‌رپرسیارێتی بگرێته ئه‌ستۆ ده‌رباره‌ی چۆنێتی به‌رێوه‌چوونی دونیا له هه‌موو ئاستێکدا له هه‌موو جێگایه‌كدا. نێگری و هاردت له کتێبی ناسراوی ئیمپراتۆریه‌تدا وه‌های ده‌بینن ئه‌م قۆناغه له ئارادایه و له ئه‌نجامدا دونیا هه‌موو ده‌کاته یه‌ک. که هه‌نگاوێک ده‌بێت بۆ یه‌كخستنی چینی کرێکاری جیهان یان ئه‌وه‌ی ئه‌وان پێی ده‌ڵێن مه‌ڵتیتیود. به‌ڵام ئه‌مه جگه له خه‌یاڵ پڵاویه‌ك هیچی تر نیه. ئه‌مریکا گه‌ر وه‌ك ئیمپراتۆریه‌تێکیش مامه‌ڵه بکات ئه‌وا دونیا به‌رێوه‌ده‌بات له پێناو هه‌ژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکادا نه‌ك له پێناو چاکه‌ی دونیادا.

دووه‌م قوتابخانه بریتیه له به ئه‌مریکاییکردنی دونیا. لایه‌نگرانی ئه‌م قوتابخانه‌یه وه‌هایان پێباشه که ئه‌مریکا ده‌ستوه‌رداته گشت جێگاکانی دونیا له پێناو هێنانه ئارای سیسته‌می سیاسی هاوشێوه‌ی سیسته‌می سیاسی ئه‌مریکا و پاشان به ئه‌مریکاییکردنی دونیا. هه‌وادارانی ئه‌م قوتابخانه‌یه هه‌ندێک جار وه‌ها خواستی ئه‌م قوتابخانه‌یه ده‌رده‌بڕن وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌رکێکی ئه‌خلاقی ئه‌مریکی بێت. بۆ نموونه ده‌ڵێن ده‌بێت ئه‌مریکا دژ به سیسته‌مه دیکتاتۆره‌كان بێت و دیموکراسی به دونیادا بڵاو بکاته‌وه. هه‌وادارانی ئه‌م قوتابخانه‌یه له ئێستادا له پاشه‌کشێدان چونکه له زۆر جێگای دونیا لابردنی دیکتاتۆر نه‌بووه هۆی هاتنه ئارای دۆخێک باشتر له دۆخی سه‌رده‌می دیکتاتۆریه‌ت (له ڕوانگه‌ی ئه‌مریکاوه).

سێیه‌م قوتابخانه که له هه‌موان کاریگه‌رتره قوتابخانه‌ی یاری هێز یان هاوسه‌نگی هێزه. دیدی ئه‌م هه‌وادارانی ئه‌م قوتابخانه‌یه بڕوایان وه‌هایه که ده‌بێت ئه‌مریکا به‌رده‌وام له نه‌خشه‌ی هێز و لایه‌نه‌کانی دونیا بنوارێت، له هه‌وڵی دروستکردنی پێگه‌و لایه‌نگر و دۆستدابێت، له پێناو رێگه‌گرتن له سه‌رهه‌ڵدانی هه‌رهێزێکی نه‌یار که ببێته مایه‌ی زیانگه‌یاندن به به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ئه‌مریکا. لایه‌نگرانی ئه‌م قوتابخانه‌یه زیاتر واقیعبینن، به‌وه‌ی که ئه‌مریکا نه ده‌توانێت ببێته ئیمپراتۆریه‌ت و نه‌ده‌بێت له هه‌وڵی به ئه‌مریکاییکردنی دونیادابێت به‌ڵکو ده‌بێت له دونیایه‌كی ناسه‌قامگیردا له هه‌وڵی ململانێی و هاوسه‌نگی هێزدابێت له پێناو پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی ئه‌مریکا. یاری هاوسه‌نگی هێز یاریه‌کی ئاڵۆزی به‌رده‌وام گۆڕاوی پڕ له مه‌ترسیه. له‌م یاریه‌‌دا دۆست و دوژمن بونی نیه. رۆڵ و پێگه‌ی وڵاتێک وابه‌‌سته نیه به وڵاته‌كه ته‌نها خۆیه‌وه به‌ڵکو له هه‌مانکاتدا به وڵاتان و هێزه‌کانی ده‌وروبه‌ری. بۆ نموونه کاتێک ئه‌مریکا نه‌یاری نه‌یاری کورد ئه‌وا گرنگی کورد زیاد ده‌كات، کاتێک ئه‌مریکا دۆستی نه‌یاری کورده ئه‌وا سه‌نگی کورد که‌م ده‌كات. بۆ نموونه له کوردی باشور و باکور بنواڕه له دیدی ئه‌مریکاوه. هاوسه‌نگی هێز ته‌نها په‌یوه‌ست نیه به وڵاتانی ده‌رودراوسێوه به‌ڵکو راسته‌‌وخۆ په‌یوه‌سته به گشت جیهانه‌وه: بۆ نموونه قه‌یرانی ڤێتنام یه‌كێک بوو له هۆکاره‌كانی هێنده گوێ نه‌دان به کورد له حه‌فتاکان، له کاتێکدا ململانێی سۆڤیه‌ت و دۆسته‌كانی هۆکاری بنه‌ڕه‌تی نزیکبوونه‌وه‌ی کورد و ئه‌مریکابوو.

کورد له گراند ستراتیژی ئه‌مریکادا

و‌‌ه‌ك ده‌بینین که ئه‌مریکا له هه‌موو دونیا به‌یه‌ك یه‌كه ده‌ڕوانێت. ئه‌مه‌ش مانای وه‌هایه هیچ وڵاتێک ناتوانێت پێگه‌یه‌كی سه‌قامگیری هه‌بێت له سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریکا، به تایبه‌ت ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌و وڵاته له ده‌ره‌وه‌ی رۆژئاوادا بوو. وڵاتانی رۆژئاوا له دۆخێکی تایبه‌تدان، ئه‌وان به‌بێ هیچ گۆڕانکاریه‌كی گه‌وره هه‌میشه دۆستی ئه‌مریکان. بوونی رێکخراوێکی وه‌ك ناتۆ گه‌ره‌نتی ئه‌وه ئه‌كات. به‌پێی ئه‌م گراند ستراتیژیه ئه‌مریکا به ئه‌مری واقیع ناچاره زیاتر سیاسه‌تی هاوسه‌نگی هێز په‌یڕه‌و بکات له‌بڕی ئه‌و دووجۆره سیاسه‌ته‌که‌ی تر. هاوسه‌نگی هێز یانی گۆڕانکاری به‌رده‌وام، هه‌‌وڵی به‌هێزکردن و لاوازکردنی ئه‌م وڵات و ئه‌و وڵات، بایه‌‌خدان به ناوچه‌یه‌ك بۆ ماوه‌یه‌ک و بایه‌خدان به ناوچه‌یه‌كی تر بۆ ماوه‌یه‌كی تر.

ئه‌وه‌ی وه‌ها ئه‌كات که ناوچه‌یه‌ك‌ جێگای بایه‌‌خ بێت هۆکاری، هێز، مه‌ترسی، وزه، بازاڕ، رێڕه‌و پانتایی ململانێیه. به‌پێی ئه‌م واقیعه کورد گه‌ر بیه‌وێت په‌یوه‌ندی له گه‌ڵ ئه‌مریکادا باش بێت ئه‌وا بڕێکی که‌می بریاری چۆنێتی ئه‌و په‌یوه‌ندیه له ده‌ست کورددایه. بڕی زۆری چاره‌‌‌نوس و چۆنێتی په‌یوه‌ندی کورد و ئه‌مریکا وابه‌‌سته‌ویه به دۆخی ناوچه‌یی و جیهانی.

له سه‌رده‌می بۆشدا ئه‌مریکا له قۆناغی به ئیمپراتۆربوون و به ئه‌مریکایکردنی دونیادابوو. کورد سودمه‌‌ند بوو له‌م پرۆسه‌یه چونکه راسته‌وخۆ ئه‌مریکا نه‌یارێتی عێراق و ئێران سوریای ده‌كرد. ئه‌مه‌ش له ئه‌نجامدا بووه هۆی هاتنی ئه‌مریکا بۆ ناوچه‌كه‌ و لابردنی رژێمی سه‌دام. به‌ڵام ئه‌م سیاسه‌ته له هه‌ردوو ئاستی مرۆیی و ئابوریدا زیانی به‌ئه‌مریکا گه‌یاند ئێستا ئه‌مریکا له گه‌رانه‌وه‌دایه بۆ قۆناغی هاوسه‌نگی هێز، که هه‌میشه ئه‌گه‌ری زۆره به زیانی کورد بشکێته‌وه. چونکه هاوسه‌نگی هێز یانی هه‌وڵدان بۆ روونه‌دانی هیچ گۆڕانکاریه‌ک له نه‌خشه‌ی سایکس-پیکۆدا. ئه‌و نه‌خشه‌یه پێش هه‌موو شتێک گۆڕێکی قوڵه‌ بۆ کورد.

ڕه‌خنه‌ی هه‌ژه‌مونیه‌تی ئه‌مریکی

به گشتی دوو جۆر ڕه‌خنه هه‌یه له هه‌ژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکی: ڕه‌خنه‌یه‌كی سیاسی و ڕه‌خنه‌یه‌كی ئه‌خلاقی. ڕه‌خنه‌ی سیاسی له لایه‌ن چه‌پی سۆڤیه‌تیه‌وه که له کاتێکدا دژ به هه‌ژه‌مۆنیه‌ت نیه به‌ڵام دژ به هه‌ژه‌مۆنیه‌تی ئه‌مریکایه. ئه‌م ڕه‌خنه‌یه هیچ به‌هایه‌كی نیه چونکه ئه‌وه‌ی پێی هه‌ڵده‌ستێت ڕه‌خنه نیه به‌ڵکو زیاتر بانگه‌شه‌ی سیاسی و پڕوپاگه‌نده‌یه. ڕه‌خنه‌ی ئه‌خلاقی له‌‌وێوه سه‌رچاوه ده‌گرێت که هه‌ژه‌مۆنیه‌ت له هه‌ر شێوازێکدا بێت، ئایا له شێوازی ده‌ست تێوه‌ردان یان خۆ سه‌پاندن یان هاوسه‌نگی هێز رێگریه له گه‌شه‌ی سه‌ربه‌خۆ و ئازادی گه‌لانی تر. له رووی ئه‌خلاقیه‌وه ئه‌م ڕه‌خنه‌یه به‌جێیه به‌ڵام زیاتر یوتوپیاییه. چونکه هه‌وڵی وڵاتان بۆ فراوانکردنی پانتایی قه‌ڵه‌مڕه‌ویان هه‌رگیز کۆتایی نایه‌ت. به‌م پێیه هه‌ژه‌مۆنیه‌ت سروشتی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته. له هه‌مانکاتدا ئه‌گه‌ر له دونیادا هێزێکی باڵانه‌بێت پشتیوانی سیسته‌می جیهانی بکات ئه‌وا بازرگانی و ئاڵوگۆڕی شتومه‌ك له دونیادا به‌رێوه ناچێت. به کورتی ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن سیسته‌می جیهانگیری داده‌ڕمێت. دونیای ئه‌‌مرۆ به‌بێ جیهانگیری توانای به‌رێوه‌چوونی نابێت. گه‌ر هه‌ژه‌مونی ئه‌مریکی خراپه ئه‌وا نه‌بوونی خراپتره. ئه‌م نه‌بوونه‌ش دوو جۆره یان نه‌بوونی ئه‌مریکا و بوونی هێزێکی تر وه‌ك چین یان روسیا، که باڵایی هه‌رلایه‌كیان زۆر زۆر خراپترده‌بێت له ئه‌مریکا. یان نه‌بوونی هیچ هێزێکی جیهانی که ده‌بێته هۆی دروستبوونی کۆمه‌ڵه هێزێکی گ‌‌وره که به‌رده‌وام له ململانێدا ده‌بن له ناوخۆیاندا بۆ باڵاده‌ستی، بۆ نموونه جه‌نگی ساردا که دونیا دابه‌شکرابوو به سه‌ر دوو به‌شدا دژ به یه‌ك. گه‌ر کورد له سه‌رد‌‌می هه‌ژه‌موونی ئ‌‌مریکادا زۆر سودمه‌ند نه‌بێت ئه‌وا له سه‌رده‌می هه‌ژه‌موونی هه‌ر هێزێکی تردا، جگه له یه‌كێتی ئه‌وروپادا [که سه‌رده‌می هه‌ژه‌موونی بوونی له ده‌ست داوه] زۆر زیان لێکه‌وتوو ده‌بێت.

په‌یجی‌ نوسه‌ر له‌ فه‌یسبوك

خوێندراوەتەوە3507